Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
m
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
VI A LUCIS,
Veftigata & veftiganda,
Rationabilisdisqvifitio.qvibus
modis lntelle&ualis Animomm LUX
SAPIENTIA, per omnes Omnmm Hominum mentes, '
& gentes , jam tandem fub Mundi vefperam
felicitcr fpargi poflir.
Libellus ante annos vigintifex in zJnrlU fcriptm
nunc demum typis exfcriptm & m AngliamremiffHs,
Anno falutis rr
M - DC. L XVIII.
AMSTERODAMI,
A pud C-.„top„.„» c V , AD „, Typograp[um ,
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Job $8.- 14-
Pcr qvam viam fpargitur Lux r
Zach. 14: 7.
Fiet, ut tempore Vefper tino fit Lux.
Jef. 9: 2.
Populus ambulans in tenebris videbunt LUCEM
magnam: habitantibus in regione umbraemor-
tisLuxfplendebit.
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Illuminati Seculi Phosphoris,
Nafcenti reali Philofophiac feliciter
obftetricanti Regiae Londinenfi
Societati,
Saktem , &- pro/peros [uccejjm /
Llustres Viri,
Non immerito de Via Lucis Libellus ad Vos
Lucis miniftros (qvorum in haurienda h profun-
dioribus Veritatis puteis Naturalis Philofophia:
luce induftria , per Europam famacelebrariin-
cipit) mittitur. Ideo etiam, qvia ibi natusubi
Lucem&Veritatem venandipromiftitatus nobiseampus
Vobis ceftit : juxta illud Chrifti, fuo fenfu huc adhibendum, Alii
laborarunt , & Vos in eorum labores introiifiis. Accipite qvid
rei fit : & qvo fine ha?c eo, unde venerunt,remittantur.
2. Qyadraginta circiteranni funt, exqvo cordi meo vota
Davidicis fimilia innafci voluit Deus , ut clamarem , Emitte
LUCEM & VERITATEM tuam T>EUSl utmeducant&
deducantinmontem fanctum tuum , intabernacula tfta
3 y) Idqve occafione ruinarum Patria: mea:,Ecclefiarum &: Scho-
larum. Cum autem mox Bellorum flamma vicina qvoqve Re-
gna, & dehinc Europam , corriperet , omniaqve in Chriftianitate
vaftitatemminarentur,nonaliudmagis eratfolatio, qvam anti-
qva de ultima Luce promiJfiones^Dei 3 fuperaturam ejfe tandem
tenebras. Ubi fi qvid humana: cooperationis reqvireretur,non
aliud fore cogitabam , qvam ut Juventus e labyrinthis Mundi
eripienda meliiis de omnibus(aprimis ufqvefundamentis) in-
formaretur. Eoqve fine condendum fore Librum aliqvem uni-
verfalem-> cujus dutfu Cftlentes hominum fenjim e tencbris in
Lucem promota , a fubingrejfu vagis Opinionibus inunam fim-
plicem teternx Veritatis viam dirigirentur.
* 2 5. Qva
<D ET> I C A T I O
5 . Qya de re confignatx cogitationes quxdam in Angliam
delat2e_, typis fnerunt (" fubtitulo 'Praludia Conatuum Tanfo-
phicorum^ Oxonii primum , deinde Londini) piiblicata: : ego
autemconfilio piorum qvorundam Theologorum&Epifcopo-
rum ( de propagando adGentes Orbis Evangelio, occafione tum
inAnglianova feliciterfa&a: fementis, pie folicitorum) vocatus
anno 1641. Comparui , confiliaque fuper iis rebus publica ati-
thoritate agitari ca:pta. Sed quia incidentes per eos ipfos dies
plublicx turbae nihil confiliorum ad finem deduci patiebantur,
dimuTus rurfum fui conditione annexa. , Si T)eus halcyonia
refiituerit redttum non negandi. Difcefii itaqve : reli&a Cogita-
torumin fcripta relatorum parte qvadam , fubtitulo VI A LU-
CIS vefiigata & vefiiganda &c. Sed qvis noftrum caftigationes
divinas fore tam diuturnas fperare potuit ? Ve nobxqviapecca-
vimus (Thren. 5:16.) Vivit tamen adhuc Dommus benedifla
rupes najlra, ^Deus fahitis nojlra (Pfal. 18:47.) adqvemcon-
vertendi Jiint univerji fines Terra^ ut adorent iu con/peftu ejus
univerfiefamihteGentium. Qvoniam Jehova eft regnum , ipfe
dominabitur Gentibus. (Pfal. 2 2:28, 2 9.)
4. Ita ego tunc ex A nglia difcefii : fed fpes mea in Deo fixa
non recefierat a me : qvin dulce illud Jefentia fomnium
f de admirabili Ecclefia , ipfiusque caufa Mundi , renova-
tione, Jer. 31: 26. & totis Capitibus 31, 32, 33. ) obverfa-
retur perpetuo, cum fubferviendi hac in re bonitati Dei defi-
derio perpetuo. Procefieruntqve temporis traftu fan&a harc
defideriaeousqve, utqvo ulterius progredianturvix reftet,0/^re
conftrutlojeptipartito: cujus cardines hic aitingi non abs re fue-
rit propter Vos,ad Veritatum indagationem authoritate publica
jam armatos. Ut fi noftra qvoqve Nova reperta vera efie depre-
henderitis, Thefaurusthejauro junftus (thefaurosLucis&: Ve-
ritatis intelligo) reddatur locupletior.
5. Prima parte Operis noftri toto genere novum eft ^CO-
TUS univerjd/is, Emendatio RERUM humanarum OM-
N1UM>
V 1 M L U C I $.
NtUM, in OMNIBUS, OMNINO: quod nifi mtendimus,
'pamculana mohmina femper & ubiqve in caflum fore oftenditur.
6. Infecur^anovumeft^
oftendiinnir^w^^^qv^fidanti^evidensfiatqvocoUimattir
veninpofre,imo non veniri non pofie. Dariautem illas oftenditur •
rrmctpm nimtrum ommbm ex <eqvo innata trium Z enerum ,
juxtareqvifita omnium Adionum 3 SCIRE , VELLE POSSE
Connafcunturn.OmniHominiomnium^^wwm^^qvas
Ummunes Notitias vocant:& omnium optandorum fiimu/Lqvos
Lommunes inftmttw dicimus s & omnium Faciendorum orzana,
qv* Communes factdtates appellareliceat. Eccehfcnovumeft,
Ummumuminftincluum , & Commumum Facultatum,clafJes ■
Qvippe haclrenus Philofophis nonnifi de Communibus Notitiis
iermormt.nec tamen eas qvisqvam eorum in numerum ■& ordi-
nem redegit , fparfim relid* funt, utfecuivis Hominihacvel
illa occafione ingerunt. Nos iftos fapientix rivulos primospu-
tavimusadfuosfontesreducendos, fuasqveperdafles digeren
dos. Tentavimusergo non folum Notitias, fed etiam In/Finft»s
&J*acultates , m Tabulaturasdifpanderenovoprorfusaitificio
hc : ut indepaterepofllt impoffibile efte in his Omnifapienti*
numanx radicibus non convenire Homines omnes
7- Qyia vero tria illa ad exhauriendam omnem Rerum
( qvomodocunqve diffufam) varietatem fufficere , ill aqve llt
normas ad qvicqmd Mundus habetapplicari , & fi qvid usqvam
aberrata fuperaditis Divinis normis (revelato Dei Verbo)
emendan, pofte deprehendimus : aufi fumus ex ommbus illis
contexere Unicum Omnifcienti* Human* fi.e. Omnium qvx
SoSS j -t {cire > loc i vi > datur.) fyntagma, fub PAN-
bOPHI^nomine.Qv^methodoundperpetiiarcatemrinftar)
Omnia hujus & futuri feculi, manifefta & occulta, ordinemvio-
labili , nusqvam interrupto, ita enarret, ut nemo non attenta men-
non pomT™ ^ mtd ^ ere P° mt > ^enfu verd non probare
8. Et
0
VEVICATIO
8. Etqviatria illa, Scire, Velle, fimiliter fehabere
deprehendimus in Omni natura Humana, per omnes gentes,
,setates, ftatus ; aufi fumus conatum extendere ad qvtrendas
'viasmodosqve, qvibus eadem iUauniverfalis Sapientiapropi-
nari pofjitcuivis Homini nato-, utne ulla ingenia inculta relin-
qvantur,aut a communi harmonia diflbnare permittantur, eo-
dem PanibphicQ.Jumine tin&a omnia.
9- Qyi a deniqve deprehendimus unicum , fed praevalidum,
ad Geates cum lumine hoc penetrandi Obicemefle Lingvarum
multiiudinem , varietatem , confufionem : aufi fumus impedi-
menti hujus amolitionem moliri , per nova confilia de Lingva-
rum omniummeliore Cultura; 8c de folyglottta reddenda faci-
liore j una dcniqve Lingva prorfks nova, prorfusfacili, prorfus-
qve rationali Cr Thilofophica (imoPanfophica) Lucts vehi-
culouniverfali , condenda.
1 o. Qyx omnia, Omnibus optanda, fi ad eam pofllbilitatem
ac facilitatem jam redu&a (qvippe cancellis tam certis ut effe£tus
nonfeqvi non poilit mclufa) efle demonftratum fuerit : audebi-
mus qvoqve tanqvam in publico Mundi Concilio fententiam di-
cere , Qvomodo ad datas immotas bafes ERUDITIO, RE Ll-
GIO , POLITIA, adoptimum ftatum reduci qveant, ut cejfante
abiqve lgnorantia, dubitatione, diflidiis , difputationumqve ac
rixarum , & bellorumftrepituac tumultu, Lux, Tax, Salus Orbi
redeat, illudqve a feculis fperatum illuminatum , pacatum, re-
ligiofumqve Seculum in confpectum prodeat.
1 1. Tandem , cujus res hax reqvirat curam , & imploret
. opcm, cxplicato, ut Omnes qvi rebus Humanis prarfunt , aut in-
terfunt, dcfiderato a feculis Operi, & qvod fe per exfertam
poflibilitatis & facilitatis fux' fac±em jamjam oftentat , adhibe-
antmanum, exhortarinon intermittimus parte poftrema.
12. Summa itaqve propofiti noftri eft, Hominibus often-
dcre omne fuum Bomim } & infallibilcs ad iUud Vias ; fvar
dereqv'e ut h<ec ampkfrendo Beah \fieri optent , & ftudeanty
Omnes.
VI JE L U C I S.
Omnes, Omnes fiqvidem ad eandem imaginis Divina? ide-
am fa&i , per ipfam Humanam natnram eadem , eodemqve
modOi Sciunt, Volunt^ 'Pojfunt ; tametfi nttnc f contra&a in
peccata proJapfu vertigine , dementatiqve vanis , & intri--
cati impertinentibus ) fcire fe qva fciunt , & velle qv<e *vo-
lunt , pojfeqve qva pojfitnt , nefciant, qvia non attendunt. Poft-
qvam vero attendereincipient, fvadere proponimusutnihil te-
mere appetant, nihil temere credant, nihil temere faciant: fed tan-
tummodo qvxBona, Vera, proceflura efle, certo fciunt. Ut
nemo in vanum profundat fua defideria , fuos fenfus , fuas
vires : multominiis obruatur inferviendo alienis defideriis ,
mancipandoqve alienis fenfibus fuos, & ligari patiendo aliena
vi facultates fuas. O qvam beati eflfent Homines , fi omnia qyx
fe beatos facere poflfunt adefle fibi intelligerent ! illisqve ad datos
fines attingendum uti fcirent ! nempeutqvisqvefuus efle, fuis-
qve bonis gaudere , velit , pollit, fciat. Veriflima harc Naturx
humanse adimagenem Dei renovatioeflet , fi nemo juberetur ali-
opi<iVetteinvitW)SentireinfinfatM)Agerecoatt
Sentire , Agere , fruftra , cum deftru&ione infe imaginis Dei.
1 3 . H<ec nos ita extra Angliam ! V os autem tn Anglia red •
ditvshalcyoniis (Civilis dicobelli^effante tumultu ) qvid? Eti-
amaliqvid effe aftiim , & qvidem gloriofe , inftituta folemniter
pro veftigandis Nauiralium rerum myfteriis Regia Londinenfis
Societas , tublicataqve tot jam admirandarumObfervatiimm
experimentaytzfantVLX. Mattiheroicisaufis, Vineximu: Non in-
videirtus, gratulamur potius & applaudimus , applaufumqve
Humani generis pollicemur : ubicunqve per Gentes Vos hoc age-
re , ut SaPientia humana , humaniqve hgenii in res domtnium,
non femper maneat resmanca & vacillans , bnccinabitur. Et
a Veftra folertia expcllari jam poffe, ut Thilofophta ad per-
feBionem deducla veras Rerum difirentias <fine% media y ufus,
ojlendat: prQaffeqyendtsJemferqvejam m majus angendis^Anu
ma y Corpris rortundqve (utvocant ) boms, Euge ! Often-
* 4 dite
2) ET> I C AT 10
dite Veftroexemplo verumefie, qvod Illuftris Verulamius Ve-
fter fcripfit: Omnia effe pojjibilia qva ab aliqvibus perfici pof
fimtihcet non a qvibusvit : & qva d muitts conjunflim, hcet
nonab uno : & qv* infucceJjionefeculorum> licet nan eodem avo :
& deniqvepublkd curd & fumptu, licet non opibus & indufirid
Jingulorum.
14. Agnofcent autem qvi Veftra illa publicata Experimen-
ta, noftramqve hanc Lucis Viam luftrabunt, iliufire molimen Ve-
Jtrym pulcherrimam ejfe portionem votorum htc expreflorum
Capitexvi.§ i 2 .&rc. Sed & agnofcetis ipfi Vos, Nondum id
eJSf totumi qvod Humani generts nomine optari carptum eft,
& ad abfolvendam Ultimi feculi Felicitatem reqviritur : TLUS '
ULTRA tendendum effe omnino. De qvo tamcrfi Libellus hic
nofter loqvatur ( a Cap. x 1 v ad x x 1 ) ut apertius tamen aliqvid
moneatur locus hic, tempus, resqvc ipfa, rcqvirunt.
15. Pofui ego m Libelli hujus limine f Capite L) Totum
M undum Safientia T>ei Scholam effe : eft emm. Sed addendum
vidcOiScho/am hanc fubcaleftem f Academix cxlefti fubordina-
tani) in Claffes dividendam ejfe tres 9 juxta diverfa trina hic no-
bts data ObjecJa & Organa , Librosqve & Magifiros. Qyod
dumexplicareincip:o,attentionem&liberalejudiciumalea:o-
nbus ftipulor.
16. Trinum Objeciumnobis <?/?, totus hicnosundiqvecir-
cumfians Mundus , plenus vartis variartm formdrum Creatu-
ris , ccu magnus Dei Liber variorum characlerum plenus. Qvos
cognofcendiaddita nobisorgana CuntSenftts qvinqve } uti notum.
Ipfe itaqve Mundus, qveminhabitamus,prima Hominum Scho-
la eft,qvam ingreditur qvisqvis nafcitur: ldeodicenda Scholana-
turahs, kuThyfica. In qva libri& Magiftri nobis funt omnes
Creatura;rationabiliterfpeaatie,juctaillud }obi:Interroga ju-
merit a, & docebunt te-,& Volatilta Cali, & indicabunt tibi. L 0 -
qvere Terrai&refpmdebit tibi; narrabuntqve Tifces maris.
gvtsnon cognofcit ex omnibus ijiisimanum Dominifecijfe hac?
fjob 12:7,80 fj\ Phv .
V I M LVCIS.
Vf\ PhyficamhancScholamexcipitaliafubliinior, Met*
fhyftca, a pnoreilla toto genere diverfa. In hac n. objecWftra
Libri & Magiftn, non extra nos funt ficut ibi , fed intra nos : ip£
videlicet Mens noftra , five impreua Menti noftra: IMAGO
nhl,tnnumerps tnnatarumNotionum, inftintiuum. Facu/ta-
tumqve charatferibus deptcla. Qvx omni Homini f dofto Sc
mdoclo, fapienti & ftulto, vigilanti & dormienti) femper aliovid
diftant t docent , monent , movent , ftimulant , aguntq ve • jam
redte,rectenormata- jam aberranter, exorbitare permk- Ad
qv^cognofcenduni & dijudicandum nihil fenfus ( externi aut
mterni) conferre poflunt : fola RATIO , internum arumorum lu~
men,feuOculus.
18. DemumfeqviturScholatertia, Hyperphyfcadkendv
ubi neqve Crcatura ulla, neqve Homo ullus , qvenqvam docere
poteit qyidqvam, fed folus qvi fuper omnia eft, DE US Obie&a
n. qva; hic docentur & difcuntur talia funt , qv* nulltus homin~\
Uculus <vid.it, nec Auns audivit , nec in Cor hominis afcendttnt
jolus tantum revelat T>eus per Spiritum fuum ( i Cor 2 v o
10.) Ut qvidfuent anteqvamMundusfuit; & qvideritqvum
Mundusnonent } autqvid nuncetiamextraMundum fit Item
qvasDeus de nobis cogitationes habeat, qvid a nobis reqvirat
qvid de voluntatem fuam facientibus aut non facientibus ftatuat
&c. Qvisenimtaliaullofenfu,autratiocinationeulla,evefticret^
JNemohominum. Hinc Libri Schola hujus proprii funt infpi-
rationes, Patnarchis , Prophetis, Apoftolis, faclra: : & dehinc Li~
bn divimtiis mfpirati, jufiuqve Dei in Ecclefia: ufum fcripti
Dodtor autem, feu mtimus carleftium Oraculorum interpres fo-*
lus Dei Spiritus eft , juxta illud Petri : NuUa Trophetia Scriptu-
rf propn* explicattonis eft ( 3 Pet. 1 : 20, 2 1 .) Et Auguftini :
CathedraminC<elohabet,qviCordadocet(Txai\ 5 i ni Toh )
Nec promde hic orgen ada:qvata (untSen/us, aut Ratio, fed
tides humths, omnia Deo credens , nihil diffidens. Gloria in-
qvam hic eft Rattoms, & Senfuum, Juccumbere verbis T>ei :
<D E D I C A T I O
Credere incredlbi/ia, cim revelantur •, Tentare impojjlbilia^ cum
mandantur- t Sperare qv£ nusqvam apparent,cumpromittuntur.
19. Tres hx fubcxleftes Schola: qvomodo inter fe conveni-
ant $c differant, attendendum eft. Conveniunt : primo , qvod
omnes fint SchoU Dei , ab 1II0 folo apertae. 2 Et qvidem aperta
Homini, adillum gradatim perficiendum. 3 Idqve uno fummo
fcopo, ut in tmdgine fha(z& fummum expolita } glorificttur
Deus. 4 Omnes funt f>ro frafenti Vtta, qvam fub cado vivi-
mus : rion pro illa futura , ubi nos ad fe transiatos non per umbras
aut imagines, fcdper {eipfum,fpe£fatamqve facicmfuamfqvam
mortalis nemo poteft videre & vivere , Ex. 33: 20. ) informabit,
voluptatibusqve fatiabit acternis. 5 Suntqve modernae iftx Scho-
U tranfeundx omnibus : qvippe Mundum ingrefllis qvisqve
Mundum habet undiqve circa fe, Se totum intra fe, Deum ipfum
in confcientia intima.
20. Sed&Differentiaobfervanda eft. 1 Refpe£tu originis,
in qvantum trinaSchola triunum refpicitDeumrqviaMundiCrea-
tioDeo Patri> Mentium illuminatioDeoFilio;Cordium infpiratio
DeoSpintui S. tribuitur (Gen. 1 . 1 . Joh. 1 : 4, 9. 1 Cor. 2: 10, 1 1,
1 2 . & 2 Pet. 1:21. &c.) 2 Refpettu ordinis , qvo tranfiri necefle
habent, a prima inchoando femper, non a fecunda vcl tertia, Nec
ciiim Infans religionem doceri poteft , aut fyllogifmum : fed fen*
fus obvertcre rebus &c . 3 • Rejpdiu amplttudims objeBorum i
ubipoftenorqva:qveSchola objectis qvidem anguftioreft, fed
auguftior. Qyja Mundus innumera afpe&anda, aufcultanda,
olradanda, guftanda & attreftanda , oftert ; Homines non ita
funt multi , Deus vero unus ; Homo tamen fublimior Mundoi
Deuscxcellior Homine. 4 Re/peBu Lrbrorum& Magiftrornm
k qvibmformamur : qvi funt m Schola prima Res omnesnpbvs
obverfe, in fecunda Homotpfefibi, in tertia Dzus per Spritum
Juum. Hinc cft qvod in Schola prima reddimur cvntiS*Kf$i y m
fecunda frWtok > in tertia ft&fa&i : h. e. D0B1 a rsb.m,
doLii a uobx, dotti d Deo ( Joh. 6:46- ) Refpeciu frofrfiuumad
fer-
VI & L U C I S.
perfeftionem. Qvia enim difcere , eftilli rei qv£ difcitur ajfmi*
lari .necefle eft nos bene verfatos in Schola prima ( Creatura-
rum) fieri Creaturam benefenfatam in fecurida Schola (Homi-
nis,) Creaturam creaturarum domnam&retfricem-, intertia
Schola ( Dei,} Creatnram Creatori fimilem, epoteftate crea-
tnrarnm & fui ipfius emancipatam, fonti fuo Deo , beatxqve in
illo tranqvillitati, redditam. Nec erit qv6 altius eatur, nifi ut
fa&opermortem in vitam tranfitu gloriam noftram fpedemus
in a*ernum ( i Joh. 3. v. 1, 2, 3. ) Vere igitur Schola hcec trina
fubcxleftis Jacobea tUa Schola , terram carlo jungens, erit.
21. Hxc detrina fubcaclefti Schola Dei fic differtata volui
ad Vos,qvibusnoftrade Via Lucis meditatamitto,duphcifine.
Nempe ut occafionem habeatis expendendi, primo,^ eatenus
minora votis agere. 1. Et tamen potenter majoribus parare
viam* Ji vere acfevere agitis qvod -xszvivs,.
2i. Minora votis eife qvx agenda fufcepiftis, agnofcere
promptum eritcum ex Libelh hujus luftratione, tum ex hoc ipfo
prceloqvio , tria ifta nuntiante. 1 . Mundum materialem rudi-
mentum efje OperumDei , fapimiaqve increat* ( ad numeros,
menfuras, &: pondera , ordinantis omnia) fpecimen primum.
2. Majm autem fapientite thea f rum ereclum ejfe in Homine
creat 0 : cui utimagini fase ( eosdcm numeros, menfuras , ponde-
ra, fecundum qvar fadlra funtomnia, imprimens) infinitudinis
charafreres ( ad infinita cogitandum, appetendum , conandum J
impreflit. 3 . Maxima tamen Japie?itia> myjteria offerri fpettan-
da inHomine lapfu corrupto & perdito, rurfumqve reparando.
Ubi demum omnesabyfli lapientix & ftultitia?,jiiftitia;&:pecca-
ti, vitae & mortis, falutis & perditionis atterna: ,aperiuntur,in ad-
mirationemipfisAngelis (Ephef.2, i 10 1 'Pet. 1: 12. )
23. Vosergo Naturalium Scrutatores induftrii, cumtotam
fubegeritis Naturam (ut cum Salomone intelligatis conilitiitio-
nem Mundi, & vim Elemcntorum ; Principium,finem, medium-
qveTemporum^ Solftitiottim mutationes , & varietatem Tem-
** 2 pefla-
T> ET> 1 C A T 10
peftatuni; circuitum Anni, & Stellarum fitus ; Naturas Animanti-
um,& animos Beftiarum, Spirituumqve vires,& cogitationesHo-
mmumvdifFerentiasPlantarum &Radicum facultates;& qvicqvid
deniqve manifefti veloccultieft, Sap. 7: 1 7. &c. ) tim fcitote Fos
c Diyina fapientia Alphabita demum /w/>*r^.Sive,inSapienti:e
Dei Templo limen tanrum attigifte-, Atria ejusxumPenetralibus,
in profpectai effe demum. Atqve fic in Vobis implebitur illud
Ecclefiaftici : Citm abfblverit homo, tnncinitium eft. (Sir.6. )
24. Scitote (inqvam) Vos toto illo apparatu Yeftrorudi-
menta Sapientix Dei duntaxat fub manu habere, Humanxqve
ad feftjgium aliqvando deducendas fapientia; fundamenta tan-
tum ponere : qvibus fi acqviefcendo nihil fuperardiilcare propo-
nitis, ridendieritisutinEvangelio llleqvi Turrim xdificarecx-
ptr, nec abfolvere perrexit (Luc. 14.) Ridendi inqvamfmon
hominibus ( intelligerc magnalia Dei nolentibus ) at Dco & An-
gclis. Eritqve opus Veftrum mverf 1 Babylon , nonCxlumver-
fus xdificans, fedterramverfus. Aut certe opus imperfechirn,
qvalc fuuTet fi Salomon exftructo Atrio exteriore/pro plebe,
Sanctuarium pro Sacerdotibus , & San£tum factorum pro Sacer-
dotefummo, adiicere neglcxiffct. Aut deniqve manebimus in
Grxcorum morbo,qvi erat (Seneca tefte) Circa mmutias fapere.
Senfualia fiqvidcm omnia revera minutix funt refpcchi intel-
lechialium, & corpbrea refpectu fpiritualium, temporariaqve
rcfpeclru xternorum : qvia illa pereunt, hax permanent. Nonne
igitur prxftaret ( Hicronymi exemplo) ea difcerem terrisqvo-
rumfcicntia ferfevcret in caks?Yxc\m\ Apoftolo it\\M'indo
ut i qvajinon utamur ? qviafigura Mundi hn jus praterit ( 1 Cor.
7i:i 1 ') QYi^ *i func jamfuit, feculis inclinare incipientibus ,
qvid non erit nunc jam, feculis decurrentibus ?
25. Non ideo tarnenOpus qvodagitiscontemno: fummis
potiiis laudibus veho , Deumqve ut inditum cordibus dcfidcri-
um ( Veriiatcin rcrum natnraiium venandi ) confirmct, fup-
plex oro. Id autem ideo, qvia ficut error in concociionc prima
non.
V 1 JE L U C I S.
noncorrigitur infecundaveltertia (Medicorum judicio) cor-
refld vero errore in concocJione prima , errores fecunda &tertia
concottionis aut praveniuntur aut corriguntur facilius : ita&:
errofes hiimani prima in Schola Dei admiffi fi corrigantur, corri-
gendis fecunda? ac terti^ Scholx erroribus in dubie multum con-
ferre poterunt. Qvippe nunc Mundus omnia habet fucata, in
JPoliti3. 3v I^cli^ionc ; opiniombus ubiqvc acqviefcitur proveri-
tate. Virtutem laudant omnes , pro virtute t amen virtutis ncmi-
na&colores, oftentare fat habent. Deum omnes habent in ore,
pauci in corde: Dei loco vitulum aliqvem aureum, autilmile'
qvidphantafmateconccptum, adorantes. Ipfis etiam Rcfcrma-
tionibus Mundanis , totics tentatis, nomina plerumqvc mutan-
tur, non rcs. Defendunturtamen tanqvam res ferio emcndafcr
examcnrigidumvixullarefuftinente : caxo aflenfu omnia exci-
pi , infuperqve laudari, volunt, indignatione ineos mox conccp-
ta, fi qvis qvidqvam in dubium vocare velit. Unde Veritas a re-
bus humanis exulat; & qvi hanc fruftraqva:runt, vanarum opi-
nionum & confvetudinum compedibus conftri&i gemunt.
26. Enim vero qvia arterna Veritas Chriftus promittit, Si
Veritatem cognofcetis , Veritas liberabit vos Qoh. 8. v. 3 1, 2 2,
2,6.)patet fanctiflimum opuseosagcre, qvi ommgense Veritati
eruenda: fedulam novant operam : arqve m Schola fenfualium
ac intelligibilium , & fpiritualium. Etqvia Schola prima fecun-
da:,&fecunda tertkcparatviam, etiam Veritatesnaturalesmo-
rahbus 8t fpiritualibus mdubie parabunt.
2 7. V os igitur in Nut,i7dh : jt{s Vtritatis Afyfl/e, eja rem ftre-
nue, agite / ne femper a vana, manca, fuperficiaria , falfa, fine uti-
lu\atembtili,Ph-lolbphia,genus Humanum ludificetur, efiicite.
PulchramnactiSpartam, pukhre hanc ornate: feveriqve reram,
& circa res opinionum, examinis exemplo Politicis &: Theolo^is
riteprarite. Utenim reclre dixit qvidixit, RtxofaPhiiojopSia
tixofam peperit Theologiam : ito prorfus de Politia dicendum,-
(JrlAXICfrMS , qvibus nixi Tolitici nunc Mundum gub»r~
3
'ant»
TtETtlCATIO
timit) ejfc lubricas^ totiusvacillantis ( adeoqvejam mentis) fla-
tus caufas verijfimas. Oftendite vos non ferendos efle ampliiis
errores , etiamfi pnrfcriptionemlonei temporis ab Adamo ufqvfc
habeant :ad URIM &THUMXM; h. e. (L UCEM &VERI-
TATEM) revocanda efle omnia : non Tbeologis tantiim 3 fed &
Politicis ipfis. ("Exod. 28: 30.}
2 8 . Severa Veftra rerum natural nim F .xnmina tantx fint fo-
liditatis^nulliusqveprorfusfraiidisfibi confcia, ut qvisqvisve-
lit Omnia Veftranon tantiim nudc ( qvamdiu velit) fpe&are,
fed & propriis feveriflimis expcrimenns pertentando Veritatem
probare pofllt 3 nunqvam aliter qvam res eft , & a Vobis exhibe-
tur 5 repcrturus. Pulchcrrimo id erit excmplo^ ut ilH etiam qvi
adgubcrnaciilahumanxfocietatisinPolitia^ &■ ad guhernacula
Confcientiarum in Ecclefia, fedent^ fimi! ia facere non trepident :
ficut non trcpidarunt Apoftoh, omnia fua omni humano judicio
fubmittcrenon vcrccundanies. 1 Cor. 4: 3,4.
29. Adhucobteftor,Veftiganda: rcrtim Nanirahiim veritati
utfeliciter vacare cxpiftis itapergite, in tcftimonium Mundo-,
ad obtinendumjfipotcft^utmajoribusetiamin rcbus, falutem-
qve Mundi conccrncntibus , falliac deludi mctucre incipiant.
DiogenesMuficos in jus vocabat 3 qvod concinnando ad harmoni-
am chordas^non etiam mores concinnarent. Chriftus autemad ju-
dicium vocabat Pharifiros 3 qvivafomm exteriora mundabant,
ipfi intus immunditia pleni (Matt. 2 3 : 2 5 . ) Et vocabit Politicos,
qvi cum Pilato manus ab innocentc fangvine lavant £ Matt. 2 7:
24. ) non autem cum Davidc manus lavant in innocentia (Pf. 2 6:
6.3 V:r ftultitia: noftnr, qvi dum plerubiqve pro rebus fucum ad-
mittcndofallcrc alii alios,aut etiam Deum ipfum > qvarrimiiSj nos
ipfos mifere falli non fentimus 5 confundendi a Vcritate ipfii
C qvam tandcm vincere ac triumphare necefle eft) in a:ternum.
30. Serenijfime C%lagn£ Britannia Rex, Legunt Natio-
nes in Libris a RegiaLondmenJi Societateeditis Majcjlatps Tu£
Nomen> tanqvam Fundatoris. Legunt inqvam > & qvi rcm in-
telli-
V I M L U C I S.
inteltiguntkudant&plaudunt,bonafpe bonifuccefiiiSjfiReo-es
miflb Armorumftrepitu & violentia , MachinationumqvePoli-
ticarum artificiis , & Pomparum vanitate, ad nudam & fimpli-
cem Veritatem ubiqve attendere incipiant. Certe enim glorio-
fiflimr RegimiSalomoniseffatum perftat : ^Dei Gloriam ejje re-
rum myfteria abfcondere ; Regum autemgloriam abfcondtta fcru-
tari (Prov. 25: 2. _) Pra:ivitSalomonexemplo,DeufqvemiUius
Regimine,Pace felicitateq ve coronato, Regibus & Regnis often-
ditexemplum : fictit &: turbarum rurfum ac infelicitatis , fi qvis a
Sapiefitiaadftiutitiam , & a Vcritate ad vanitatem ( in felici Sa-
lomonis exemplo) defle&at. Prari ergo Tu etiam, Magne Rex,
Tui xvi Regibus fapientice exemplo /Tuosqve Naturalium Ve-
ritatumScmtatores feliciter qvpdaguntagere jubc.
31. Verumenimero qvia nobis ad univerfales intcntiones
C promovenda: Gentium falutis ) non fcalmo opus eft , fed Nav i,
qvaplenaLux, Pax,Veritas, adomnes Orbis continentes&in-
fulasdimittantur ; non fatis eritRerum extra nos Scrutinia infti-
raifle,majoraetiam qva?renda erunt omnino : Veritasnempere-
rum intra nos , &: Veritas regni Dei ad nos. Qva? fiignoramm,
etiamfimille Mundiextra nos fint, &nos intelligamus omnes,.
ppmdeamiis<r\ r e cum fuistheiauris omnes , nihilnobisproderit,
Ut optimus Magifter docuit, Matt. 16:26. Cujus utinam audia-
tur Negotiatoribus datum confilitim ! Ut fi Margaritas qv£-
runt, bonas qvarant : inventaqve una pretiofd 3 ea?it 3 omnia ven-
dantyhancemant. Matt. 13:4,5546.
32. Qvjjbus derebus plura qvidem eflent dicenda, adSa-
pientia? Dei fplendorem clariiis detegendum in fubcaclefti Schola
fecunda, &: tertia ; & q vomodo res inftituenda foret , ut tempora
LucisEcclefice vcniflc , gloriamqve Dei fnper eam effe ortam, vi-
dendo videre qveant omnes ( Jef. 60: 1 . &c. ) Qy;ia tamen tene-
bra> adhuc operiunt terram^ & caligofopulos (y. 2.) adhuc ira
Dei "cmturbat Terram^ut fint populitanqvam efca ignvs^ nec
fiater fiatri farcat t unrn qvisqve carnem brachii jui vorans
4, (Ifa.9:
T>ET>ICATIO&c.
(fta. 9:19. Scc.) adhuc dies T)ominitenebr£) & non lux (Am.y.
1 8 .) rortaffis differre prasftabit donec veniat tempns , in qvo cef.
Jante Ventograndi (fubvertente montes 3 & conterente Tetras)
& Terra motu^ ac Igne (in qvibus noneslT)ominus) audire ertt
fibilum aura lems-,ut prodeuntes pii Elia adoflium fpelunca, col-
/oqvantur cum T>eo fuo de reparandts ruinis. ( 1 Reg. 19:
ii.&c.)
33. Vosinterim, Lucis phosphori, fulgete ! Sint femita Ve-
fir^eqvafiLux /p/endens, frocedens & crefcens usqve adfer-
feclum diem 1 Prov. 4: 1 8 ,
Unus ex humilibus
Viris defideriorum,
Comenius fenex,
Cujus vita defecit in doloribus,
& anni in gemitibus. Pfal. 5 2: 1 1.
_ Amfterdamij
iiibns Aprilijj
lS(t.
VI/E
cura.
niunt.
V I A L U C I S
C A P U T I.
Mundum Sapientta? DEI Scholam ejje.
Nde ordimur : qvia Mundum ut nomini ftib
refpondere, Intentionemcjve Creatoris fui explere qvae-
rat , hortari , {fliusqve rei clare patentes vias , qvas re-
vclatDEus, oftendereparamus.
l R efte autem Mundum S cholam dici, ofiendit tum res
ipfa , tum revelatum nobis de eo condendo, DEIconJilium ;
^ tum deniave de illo ad Sapientiam erudiendo perpetua DEI
Schola er.im yvid efll Docentium & dijcentium utilia catum defi-
Sireae,Munduscrg6Scholaeft: qvia docentium , & difccntium,'
& difcipiinarum , congerieconftat totus.
? Qyjcqvidenim in mundoeft, autdocct, aut difcit; aututriimqve
per vices agit : vkrns adinventis , & ubiqve ufu introdu<5tis difciplinandi fe-
le lnvicem , & adfenfus fuos (publicosautprivatos) aliis feu ingerendi fcu
rntradendi, eomparatis mediis.
4 Ingredere opificum Tabernas, Rufticorum villas, Scnatorias aut Prx-
torias domos , RegumPalatia , Regnorum Cdnventus , Parentum cdSm
beris cohabitationes, & ubiubihominesfunt, imd ihfolitudine etiamUhum
hominem , doceri & difci animadvertes. Neqve in occupationes illas (do-
cendi& difcendi) cafuvenire homines, fed ad eas nafci, inde palam eft:
q via cuiqve homini innatum eft fciendi , fciendaqvc fcifcitandi , refcita rur-
fum alns communicandi , adcoqve ad fenfus fuos (fi qvod ille fcit aut credir,
auropinatur , alii tenere idcm nolint) blanditiis pcrtrahcndi , vel fi id non
luraciat, vi cogertdiytlefiderinm.
.. 5 Hinc ethmftftifimaftmi h. e. variorum, horfandi, fvadcndi , adi^en-
di lnftrumentorumfplcnafuntomnia i ut (JMundumnoninjuriadjJciplina:
dotnum dicere qveas. Necfibinaturahumanaalios vivendi,tjvdmdocendi &
difcendt,terminosfigk: yviattonfaturatur oculus vifa,nec dutisaudituferd.i .)
6 Qyod ergo de Solpnereferunt , gloriari fuiirefcjitum , feqvotidieaii-
yvid addtfcendo femm fitrt, imperite ,qyis ad Solonem fdlum trtnsfer/et :
qvia non hominis , fed humana? natnrae , impetus ille fuit ; qvanqvam fe
non aeqve vivide in omnibus exerat, aut admeliora folum (uti debcbat)
transferatur. Natura humana cft , qva? infinitudinemilhm defideridrum
fuorum , & capacitatis fux impreflum fibi divinitatis charaderem , ccVfinc
A often-
2, tjMundu*
oftendit , uthomo in rebus finitis , ubi fe iiftat non inveniens ad ipfam in-
finitudinis abyifum, DEum, &afliirgendi occafiones , & anhelandi fti-
mulos perpetuos, haberet- Qvippeqvieoetiamfine inMundum mitti-
tur , ut Deum ^vaerere , & ex operibus opificem cognofcere difcat : donec
veniattempusqvofe eiipfemet, finevelo, manh r eftare dignabitur, defa-
cje in faciem.
7 Docent enim Oracula facra, conditi Mundi non alium fuiffe finem, qvdm
ut Homini adteternitatem ipfamvraludiumejfet. Poftqvam enim DEO ae-
ternitatem fuam inhabitanti, hbiqve voluptatibus fuis intra fe fijfficienter
beato, aliqvid tamen extra fe producere cuiMajcftatemfuam jrevelaret,
placuit ; placuifle fimul Eflentias qvafdam ad Imagincm fuaiji (h. e. Ratio-
nales , Sapientix & Immortalitatis capaces) produci : feddiifetfentta dupJi-
ci. Alteram fimpliccm , mere fpiritualem , Angelos : qvos , utpote jam
perfe&os, plcno numcroproduccre, &moxcircaglorixthronum in ex-
celfiscollocatos,fpedatoresfacieifu3econftituere, libuit. Alteram com-
pofitiflimam y carne veftitam , Hominem : qvos proindc npn fimul omnes
creari, fed (adoftendendamSapientiaefuae varietatem,) per generationem
multiplicari voluit. Cuirei qvia tempus fuit dandum , admenfus,eft ali-
qvot annorum millia. Et qvia creatura corporea futurus erat Homo,exftru-
xit ei habitaculum corporeum, tjMundum hunc vifibilem ; inftruftum om-
nibus, qvae ufibus ejus defervire poterant, ad neceftitatem tam corporis
qvam animae. Nempe qvia a beata interim Creatoris ftii vifione excluden-
dus , gradatin^qve ad eam elevandus fuit , placuit in confpcdu ej us qvaedam
infinitaepotentiae, Sapientiae, bonitatisqve fuae fpecula (qvae funtomnes
viliblcs , infinitae qvodammoclo varietatis Creaturae DEI) expandi, qvarum
contemplatione vifibilem Majeftatem pulchritudinem fvavitatemq; DEI
odoraretur, -.'•!«■
8 Ex ipfaitaqve Creatoris intentione Munlus njfi aternitatif
prdudtum y h. e. Scholainferior , inqvam mittimur v anteqvam adccpleftem
Academiam promoveamur. Qvam ideo Scholam fuamlibris qvoqve fuis
DEus abunde inftruxit : Qvia enim difcendum nobis hic erat , difci autem
fineLibris, aut fineVoceviva, nonpoterat : IlleVoce vivaaeternitati fer-
vata Libris nos intereaerudit. nfe hoh muvjte^iaojoZsb 6«*
9 gvorum tres dedit , omnes illos aeternitatis Cnx , i. e. fui ipfi-
us ceu Archetypi , apographa , Majefiatem , Potenttam , Sapientiam ,
& Bonitatem ejusy adeoqve Voluntatem^ qvid d nobis fieri veht , & yvid
denobis itafacienttbus autnon fackntibus^ ut fiat demverity notum faci-
cntia, i vJi^Cili ziTcliriivib idFl au/il^iqmi .
io Pri*
m
Early European Books, CopyrightO 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Sapientia Schola. ^
1 0 Primus & maximus Liber DEl LMundus efl viftbilis , tot chara&e-
ribus, qvot in illoCreaturae DEI vifuntur, defcriptus.
11 SecwdtfiLibwtft H^ Clxi j n fp- ?
ratum Divinae viti fpiraculum, h.e. Anima ratimalis , omnium rerum
menfura fa&a eft. qva innatts Notionibus futs omnia menfurat •
Deumetiam ipfum Archetypum fuumexfetpfameliuscjvdmexulla reaha cogl
nofcit : talem e(Te cum q valis ipfa eft , auc certe qvalis fieri occultjs defide-
riisanhelat, colligens- Qviaenimqvicqvideft, ad principia fiia naturali-
terredit, Homo etiam ad DEum , &illaqyaein DEOfunt ; naturaliqvo-
dam defideriorum impetu fertur ; & ex ipfis defrderiis fuis , qvid & qvaiis
DEus fic difcit. Ex.gr. Qviaomnishomovicam defiderat, morcemau-
tem & interitum horret , infallibiliter hinc eum , ad cujiis imagineni condi-
tuseftimmortalemeire, &aeternum, colligit. Defidcrat item in vita ii-
biqvamoptimeefle, dolores & omnem miferiam follicitefugit ; hinc cr-
gd eum qyem refert Beatum eiTe concludit. Optat efle fapicns & fcire
qv^m plurima (ut tetigimus an te , & in Sapien tum Mundi concerrationibus
videre eft :) ergo hinc DEum Archety pum fuum Sapientiflimum elfe con-
jicit. Optat tandemeflepotens, cujusimperio aliafubfint, (ut ex col-
lifionibus Monarchiarum , perpetuisqve mortalium pro potentiae praerbga-»
tiva rixis patet :) Indeigitur Creatprem fuum infinite potentem efle ratio-
cinatur. Optat deniqve omnis Homo efle (aut certe vidcri) bonus , alius
prae alio : unde infallibilicer Dcum f imme Bonum efle , fibi perfvadct. Et
lic confeqventer/?//** exfeipfo de Creatorefuo , qvdm ex aliis creaturis
omnibus addtfcerevalet. V >rc tgitur DEI Liber efl , non oboculoslibi , ut
Magnus ille Mundi liber , fed in cor ipfum datus.
i z Addidit tamen DEusin manum eiLibrum Terfium^ veluti exterioris
CMundi Librt Commentarium , tntertoris autem Libri , Confcientue , Dire-
Uorium , Scripturas Sacras, qvibus illic & iftic occultiora qvaedam iiluftrat,
omniumqve rerum fines & ufus veros docec.
1 3 Hoc trino in Libro DEI, omnia cjva nos homines, vel fcire vel ignorare
neceffe eft , comprehenfa , & clare omntum ufui propofita funt : qvistibi om-
nibus omnia neceflaria , omni infallibilitate eloqyjtui; DEu& Non eft io-
qvela , neqve fermo , ubi non audiantur voces eorum &c. ( jpjfal. 19. $ . )
Omnes habentprimum Libruminoculis , fecundum in pettore; utinam qvo-
qve omnibustertiummanu terere, oculis lufirare, cardecfve circumgefiarel
Utinam ex omnibus verum vera fapienti* lumen haurire allubefcat l
14 Ut ne qviddeeflet, addidit DEus in gratiam fimpliciorum , aut
reccnsMundumingreflbrum, Dottorcs, librorumfuorum interpretes : dum
A 2 ut
4 Schola LMundi
ut Parentes liberos fuos , Ecclefiae Paftores camis fuos , Magiftratus Politic:
fubditos fuos ; & deniqve qvicunqve poflet qvemcunqve , de omnibus ne-
ceflariis informarent , ordinavit : omnia eo fine , ut qvod agendum eft ,
Omnibus agant omnes.
if Abunde tgttur Scholte Mundana provifum eft; omninoqve DEUS
€jvod olim dixit , dicere potefi : Qvid eji qvod adhucfacere debui , &nonfe-
m (jef.5.4.)
Cap. II.
Scholam Mundi hominum culpa valde confufam ejje.
EHeu autem qvod a Fundatoris mente in tantum degeneravit h*c Mundi
Schola !
2 Primum enim paucijfimi cur huc mittantur attendunt! Pleriqve qva(i
adhabitandum huc venifTent, ita nihil aliud qvamuthic fint, qvamdiu
poffunt , cogitant : aeternitatis tam fecuri qvam bruta ipfa.
3 7um qvia fe in Scholam huc mijfos oblivifcuntur , erudiri etiam noncu-
rant. Hinc eft qvod multa hominum pars , fi non potior , ut jumenta vi-
tam agant , multa in ignoratione , DEI , fui , rerum omnium. Non enim
inScythiafolum, vel interCafres, fimilesqve i culturadefertos populos ,
fed in ipfa Chriftianitate, reperire eft homines , in qvibusprxtcrfiguram
humani reperias nihil , qvia cultura expoliuntur nulla.
4 Tum cjvipoliuntur , pleriqve illis tantum poliuntur tjvct nihil ad princi-
pakmfcopum , Beatitudmem fuam in DEQqvcerendam & inveniendam , fa-
ciunt. Ventri fervire, opes corradere, honorum fumos fc<5hri, & qvi
multum praeftant ingenii curiofitatibus vacare, communiffimafuntipfo-
rum etiam Literatorum ftudia. His finibus, hem qvam anguftis ! imo
qvamvanis! terminamusomnia.
5 Etiam qvi veris bonis dant operam , eumplerumqve fucceffum experiun-
tur qvem Aptus exprimit , qvum dicit Semper difcentes nunqvam adVtri-
tatis cognitionem venientes. Oftendunt id aeqve in Ecclefia atqve extra il-
Iam tam craffa ubiqve obveniens , rerum etiam necejjariarum , Tgnorantia ,
& tam freqventes dubitationum , ettam in certis , fcrupuli : & tam tenaces
opinionum, etiam in incertis , imv apertefaljisperfvafiones. Tandemaeqve
in his atqve illis diffidia , lites, pugnx, bella & caedes. Toto orbecoili»
fiones fpeftare eft , inter Religiones , Politias, Familias, fe&as, paffim
f tiam fingula capita opinionibus diflidentia. Ita e Sapicntia Schola y fiulti-
valde confufa. ^
tia&furorispaiaftrafallus efi Mundus : multaqve cx parte qvemadmo-
dumChnitusin Apocalypfiloqvhur SjnagogaSatbavA, (Apoc.2. 9.)
6 defuntdentqve qvi rtxarum pertafiomni.partter tanqvamtncerta,
Deum ettamtpfum , abjtctunt , in extremis tenebris Lucem , in jpfo ftupore
ment.s qvietem , qvzrentes. Qyod m felix monftrum , Athetfmum , paf-
fimjam velaperte regnantem, vel occulte ferpentem , qv^m male profici-
at Mundana Schola , locuplctem habemus teftem. Qvemadmodum &
tantos ubiqve Eficurecrum greges , beluas ex hominibus fatfas.
^Caufastantimahfiqvsrimu^primariaqvidem ipfe tencbrarum Prin-
ceps eit, Satan : qvi poftqvam excidit Iuce , ut fibi regnum in tenebris eriec-
ret,hominemqvoqveindefeaionis crimen pcllexit» pcrturbationumqve
tenebns ,ta mvolvit , ut exfolvere fe non valeat. Omntfctus tamen DEus ,
tpjosqvoqvehomtnesculpa! reosperagtt: tam qvos in bacfuafcholaDoBores
conjtttutt , avam & reltqvam turbam. De Dodoribus enim populi fic ex-
prelse apud Prophctam qveritur qvldnefciant docere.(Jej:<6.ix.) Etalibi
Grexperdttusfajius eftpopuius meus, Paftores eorumfeduxerunt eos : vel, ut alii*
vertunt Paftores eorum factunt ut aberrent ( Jer. 50. 6. ) Nempe qvia
aut non docent , aut alia qvam horninibus aeternitati pr* parandrs conve-
niantdocent, vana, curiofa, feduaoria ; aut docent frLide ac jeiune ,
mhil ataxiarum Joco moventes. Unde populus taltbus ajfvetus , taltbus de-
leltatur : utqvamvis Deus aliosmittat, nolinthos, fednlos: qvemad-
modum illa DEI qvcrela tcftatur, Res ftupenda & horrenda fitin terrai
fropbetaprophetantmendactum, &facerdotesaoplauduntmanibus fuis, &
populusmeusdiltgtttalia: Ecqvidverlfiettandem\ (Jer. f. jo. 1 1.)
8 Reveraigttttrtenebraoperiuntterram, &caiigo populos. (M.60.1.)
reverahomtnespaipantfcutctctpartetem, & ava/i absqve ocuiisattretlanf
impmgunt tpfo mertdte tanavam intempeftd notte. ( Jefi <- 9 . io .) avia
ambulant tn tenebrts , & nefctunt qvb vadant. (Joh. 12.^5.) Adeoqve
impingunt perpetuo tam in res qvam in fe invicem , DEum ipfum , &
libi attrahunt confu fiones varias & interitum , ficut fcriptum eft : Populus
nonmteUtgenscontmbabitur. (Ofe. 4 . 14.) item; Captivus ducttur populus
meus, avta nonhabetfcientiam. (Jef. 5. 13.) Item: Exfcindetur populus
meus, eoavodvacmfcttntid-. avia tuftreviftifcientiamSpernamegoteavo-
qve, mqvitDEus, (Ofe.4.6.) Tandem : HomoabeLnsdviafaentue
tn ccetu vtta exptrttum qvttfctt. ( Prov. 21.16.)
? Nihilergofalutariusgenerihumanooptari , nihii magnificentius fa-
pientum confihis agitari poteft , qvam fi efficacem aliqvam , tetras illas ig-
norantiae & diflidiorum tenebras humanis animis emovendi , (apientisqvs
■A 3 fplen-
6 Confufionum humanarum
fplendorem Mundo inferendi , reperire liceat (DEI nos jam miferantis
ope)viam. CujusrciqvaefubeiTepoiTitfpesvifuri; priml<yvidhattentueam
m rem tentatum fit , dh JSW eventu videamus.
Cap. III.
Confufionibus humanis remedia , qvam varie qv^fita , nullum
tamen fatis validum hucusqve repertum.
TExDeus unqvam rebus humanis,- qvanqvam multifariam irritatus,
defuit: nechominesomnino fibiipfis.
2 Et Detts qvtdemprtmo admonitionibus variis , ver miraculose fufcitata
media , five ojhnta , five homines extraordinariis donu inftruttts : exprobrans
hominibus ftoliditatem , qvod nec Rattonts Lumen , qvod in corda eorum
aaendit (eqvantur ; fed temerc & brute omnia fua agant. ( PfaL 94. 8. &
49, 12. &c-) nec UMundum intueantur , ut ex operibus DEI DEum ag-
nofcant , five e coeli altitudine fi ve ex fundamentis terrae. (Jef^ . 1 2. & 40 .
21,26. &c.) Et deniqve qvod Documenta cfv* ipfisprafcripfit amplijfima ,
m legefua^ reputent velut rem alienam (Ofe. 8. 12.) & qvod cum Do&ores
faHadocentpopulus idamet. (jfa". 5.3.) & fimilibusmodis.
5 Simonitionibus nihilprofici videtDeus, caftigat pefte, fame, be!-
lo, terrae motibus, diluviis , incendiis, aliisqvehorrendis modisnonnul-
los abforbens , ut alii timeant. Etiam olim Lingvarum & Gentium difli-
pationeimmiffa, ne plus corrumperent aliialiosobviam ibat.
4 Tandemvero pofl qvamhbet caftigationem novaali^vafubmittitadmi*
nicula adnovam Lucem : ut dum in occiforum aut contemptorum fervorum
fuorum locum , alios excitat Prophctas , Apoftolos, Do&ores, Filium etiam
ipfum Unigenitum : item , dum in locum confufarum Lingvarum donum
Lingvarum immifit , & qvae plura fimiliter agit , malitiae noftrae femper ob-
viatrix, &vi£trix, bonitasejus.
f £lvantum adhomtnes , nunqvam intantum prolapfumfuit genus huma-
num , qvm aliqvifaltem communem perditionem agnojcerent , aliosqve agno-
fcere docerent: de remediis etiam cpjantum licuitfolliciti. Eqvidem fic exi-
ltimo ; fi qvis omnium fapientum hominum , qvi inde ab exordio rcrum
humanarumvixerunt, poflfet intuericocjitationes , audirefermones, lege-
refcripta, confiderarefa&a, vixaliudillafui<fereperturum, qvam mor-
borum gcneris humani veftigationes , &adverfusmorbosremediorum ten-
tamina varia : qvanqvam fucce(fu femper eatcnus votis minore. Qvod
qvcrelsefapientumteftantur, & res ipfa. Pleriqve enim hominumqvo-
rum
Remedia. y
rum caufa cordatiores illianguntur, gemunt, fudant, ftudia illorum fus-
qve deqve habent; qvinimo etiam opemferre qvaerentibus indignantur.
6 Teftatur id Cicero verbis illis : Corporis ejvidem curandi tuendiqve caufd
dudum qvafita eft Ars.eademtjve Deorum immortalium inventioni confecrata:
Animi autem medicina , nec tam defiderata eftanteejvam inventa ; nec tam
culta pofyvam cognita ; nec tam multis grata &probata , qvdm fujpetta eti-
am pluribm & mvtfa. Cujus ftoliditatii caufam mox inqvirens , addit :
An cjvodCorporisgravitatem & dolorum animo judicamus , animi morbos cor-
pore non fntimus ? Undeanimus cumde feipfo judtcat , fit ut adipfumejvod
judicat agrotet , mtnusqve reftamde fe fententiam ferat : (Tufc: Qvxft.3.)
7 Qvod vere dici , medicationemqve corruptelarum humanarum Mun-
doinvifam, ideoqvemajori ex partefruftraneam elTe, non iflifoli animad-
yerteruntqvi naturalisLuminisdudturemedia fruftratcntabant, fed&illi
Jpfi, qvosfpiritufuoafflatosexcirabatDeus, Patriarcha, Propheta , Apo-
ftoli, aliiqvefandi ; qvin& ipfefanausfanaorum , dperdnonts barathro ,
in ojvod ruunt omnes , non revocari nifi paucijfimos , ejvos peculiaribus viis re-
trahttmifertcordiaDEl, qverimoniis fuis , fatis teftati funt. Curavimus
Babylonem & non eftfanata , clamat Jeremias. ^vis credtdit pradicattoni
noftrax & brachium Dominicui revelatum eft\ qvaerit Jefaias. Perverfa
nonpojfuntcorrigi, & defetlumnonpoteftinirinumerus, qveritur poft om-
nia tentata Salomo.
8 Ipfa deniqveSapientiaDEI: Ecce egomittoadvos Prophetas &fapi-
entesl Vos autem eos trucidatts &ftageUatis. Johannes deniqve.- Mundus
totus in maligno pofitus efi. Manent enim per omnes hominum ordmes &
ftatus, in omnibus populis & Lingvis inhnitce confufiones, prorfusqve
hucusqve tenebrae operiunt terram , (ut loqvitur Deus) & caligo populos :
tam immedicabilia funt mala noftra.
9 Videamus autem per fpecies humana illatentamina , rujufmodi fue-
rint , & cur deftituta fucceifu , numero feptem. Communijftma videntur
fitijfetjverimonia&lamenta, ejvibus hominum vulgoftoliditatem fuam ex-
probrantes , fapientiores illi confundere eos , & ad aliejvam fui cognitionem per-
movereqyaritabant. Hinc Diogenes in ipfo meridiecum accenfa lucerna,
permediamhominum turbam difcurfans, homines fe qvaeritate di&abar.
Hinc Heraditus fufpiriis , lachrymis , lam«ntisqve perpetuis, humanas
ftultitias perpetuo deflebat: Democritus viceveril ad cujusvis hominis
confpe&um ridcns, omnes vanos&irrifionedi?noseiTeteftabatur. Alii
alia eodem fenfu fa&itabant. Sed confufiones ejverelis , aut rifuautfletu (fi
ad remedia non veniatur) non tolii , res ipfa docuit; plerisqve hominum pro
m l fto-
g Confujionum humanarum
ftoliditate fua xqve fletum ac rifum Sapientum illorum irridentibus. Qvod
& Chriftus verbisillisfuisteftatuseft: Cectnimm vobts &nonfaltaflis , la-
mmtavimm, tknonplanxiflts. Matt. 11. 17.)
10 Gkvtfitum eft inde confiliis bonps fubvenire hominibus : Unde Thilofo-
fhi<£ (ludmm (vewvcibnzs veftigans, & ad fines media difponens : ) enatum
tfl. Qvanqvam autem ingentibus eveda fuerit laudibus Plnlofophia ; qvod
eflet Ammi medicina , Vtt* dux , Vtrtutum indagatrix , Vitiorum expul-
trix , ad Beatitudtnemlux , & ftotf homtnem DEO paremfactat , &c. idta-
men & paucis , & parum profuit : pierisqve nec voces iftas exaudientibus ,
ncc rem intelligentibus. Praefertim cum PhilofophiaGentilium , resad-
modummutiladfet, fundamentaliumomnium , qvantum adhominem,
ignara : propter tertii libn , Oraculorum DEI , dtfe&um.
1 1 Ventum inde eflad ferendas homtnibus Leges , ut ex prafcripto rtgula-
riter vivere difcerent. Qvod ut ordini externe confervando non inidoneum
eft mcdium, ita intcrnas tollendiataxias vim prorfus habct nullam : qvia
natura humana , concrcatae fibi libcrtatis memor , conftringi fe legibus a>-
grepatitur. Hinc enim eft qvod ipfa qvoqve Divina Lex, nedum hu-
manae , pecc3tum magis augcnt & iram : qvia irritant , qvia Ntrimur in ve-
titum femper cuptmuse\venegata. (R.om.4. 15. & 5, 13.&7. 7, 8,9.)
1 z Accejfere in Legum vtolatorespoena : fed non alio fucceflu qvam ut
externx violentiae aliqvantifper reprimantur. Nec enim tolli in univer-
fum poifunt : qvod Carceres , Cippi , Patibula , vix unqvam otiofa , fatis
teftantur.
1 5 lmverunt poteutiores aliam medendihumants dtfcordtis rationem: nempe
utbellointegrasNationesimpetentes, &fubigentes, adqve nutumfuum
redigentes, ordinemaliqvem (feuin Politiafeu in Religione) unumom-
nescolligantem , conftituereqvaererent : fed in majorifemper incommo-
do(ut experientiaperpetua huncufqve in diem docuit) qvam bonoaliqvo.
Qviainnatusmenti humanaelibertatis(adqvam fe conditam fentit)amoruf-
qva adeo expugnari non poteft : ut ubicunqve , & qvibuscunqve modis ,
circumvenirife&conftringifentit, nonqvaerereexitum, & fe in liberta-
tum non aflcrere, confilio aut vi, impoflibile ei fit . Unde reliftentia? , re-
luctationes , rebellionesqve neceflario confeqvuntur, ubicunqve Regimini
hominum violentiaealiqvidadmifcetur.
14 Ultolliorviaeftfettaruminftttutum: Ubicerta homiyiumtnultitudo ,
(five Politico li veEcclefiaftico aut Pi iilofophico in ftatu) in commune aliqvid
bonum y certisinter feinittspattts , confenttunt^ & ad illudcommuniope (feu
qvaercndum, feututandum) confilia & confctentias jungunt. Hic enipi
qvia
Remedia.
9
Jegitimus. Sed qvia in utroqveZX ' m ? dus ? veill ™<l™™d*
fifut Ula etiam via ad tollen^ Z cotfZZ^ '
augeat. FundMturenimfea. com« fi^, c*5? & ' fe P^™ Iu ™
alioseomagis. Pofito ver* etiam f£ m a i'o ^ Ura f nturc l ve ^"/^rfus
tueri, nonlamen per id communi falu TcoZZ P H b ° nUm
& Boni aliiexcluduntur. ExcludurX?^ V ? acon,omo Vc "
dunt: ovia exemplo il^SS S
Sm AtqVe Ua ^ *4 pec^im ^unr
if Hincapparet, ™*lt&mmt«ataxiattoUitiaviataxi*runt*~t r r
Cap. IV.
^WionibushumanistoUmdis^nfuperfit^
qvale td ejfe oporteat?
A ma!a noft r r V n ^u^e ut remedio vix locus fit, & fuccumbant
a^nvT ° mneSpr0 f3lUte puWica C ° natus ' eft cur indoleamus omneT Sed
an&manusremittemusomnes? Abfit MeA\c\ n , m , cc
^tavomamvariavtmorbt, variabtmus Artes , '
tJMtUemaliftccies, mtUefalutuerunt.
4. Hoc
x G Confufionibus hnmanis
4 HocutnobisnoftroetiaminpropofitofperarecumDEOliceat , libe-
*t recogitare,^/*/ ittis hucus<jvejam humanitus tentatis viis defuijfe videatur:
ut illud explcndi , aut etiam in contrarium mutandi , occafio fit.
f Tria autem videntur defiderari.
I ^vodUniverfalimaloparticulariafer^vafitafuerintRemed (Qyo-
modo nempe, huic, illi, ifti, ataxiae, hac, illa, ifta inGente, Lingva,
Religione, fe&a, fubveniripoffit : ) non obfcrvatoqvod confilia DEI ad
Umverjalem Reformationem femper tendant.
II %vdd adhibeantur media violenta Natur* humana contraria ; ut eft
Capite praecedente Via j , 4, f .
III Aut certe debilia , ad morbumUco movendum inefficacia : ut eft via
6 Ergo fi perturbationibus humanis in ordinem redigendis mvenian-
tur , & adhibeantur Medta Umverfalia , qvae ad neminem hominum ulla
in Gente , Lingva , Familia penetrare non poffint ; & Blanda , qvibus re-
lu&ari nemini hominum allubefcat ; & Valida , qvibus refiftere nemo, ta-
metli velit , poffit j fore tum omnia expedita , aut certc qvam haftcnus ex-
pcditiora , qvidni fperetur.
7 Profefto cnimUniverfaJe ejfe oportereqvodUniverfos concernit , ratio
ipfadittat. Napn cum ulceribus totum corpus fcatet , aut Phthifi, Hydro-
pe, Febri, afflidhtur, nonnafoautpediemplaftrumapplicamus, fed in-
dimus Medicinam corpori : unde vis ej us per omnes corporis partes fe dif-
fundens noxios undiqve humores pellat ; vitales autem ubiqvepotentias
compedibus ea ratione liberatas , recolligere fe & vires reparare , faciat. Pa-
riter igitur , cum totum humanae focietatis corpuslaborat , frullra , repara-
tionem a re&ificata parte aliqva foliim fperes : q via nec procedit medicatio,
vicinis membris novum femper contagii virus affundentibus ; nec fi proce-
derc videatur, diuturnum e(fe poteft , cum corporacorporibus (&mcrnbra
membris) mifcentur mortua vivts.
8 Hinc DEus qvemadmodum ab initio omnia plenc conftituit , ita cor-
ruptaut plene reparari polfent , pleno femperapparatu mediafubminiftrat.
Nam & Homines qvotqvot nafciturierant , nafci jubet , inqve Scholam hanc
inferiorem mittere pergit, &Z/*^molimdatosUniverfales illos, integre
confervat omnes , & admonet variis extraordinariis mediis homines omnes ,
& caftigat omnes , & beneficiis fubinde novis allicit rurfum , omnes j no-
lensullosperire, fed omnes ad pamitentiam reverti. (t.Pet.i.y*)
9 Libros enim fuos (ut de illo fubfidio , aliqvid in fpecie dicam) non fo-
ttim fic explicatas relinqvit qvemadmodum ab iuitio fuerun t fed explicat in
dies
an fuperfit remedium. j t
dies apertius. Mundi qvppe Liber per omnia climata & lecula mundi eodem
modo patet omnibus : eandem Terram , idem Caelum , eadem fydera , vi-
derunt qvi ante nos fuerunt , & qvi poft nos erunt boni & mali : Sed diftin-
diustamen obfervamusmultanos, qvam majores noftri; diftin&iusqve
rurfum pofteri qvam nos.
10 Simtliter Nottones iU<t Univerfales , (primx & innatae , monftrofis
conceptibus nondum depravatas , ratiocinationis noftrx fundamentadivi-
nitus pofita) e* dem reltnqvuntur , viro &famin* , puero & feni , Grteco &
Arabi , Chrtfiiano & Mahumetano , pio & impio : £ qvibus ubcriores etiam
indies thefaori eruuntur.
1 1 V '.rbum deniqve fcriptum contra omnes Lfrfundi & inferorum machina-
tionestncorruptumfervatur , myfieria^ve femperplura, pttfcrutanttbm detc-
gtt, communes in ufus omnium , Oranes inclamans Gentes & populos (ur
Pfal. 49. & alibi.) Qvanqvam enim Deus olim , perverfitati humanx ira-
tus , Legem fcriptam uni illi fibi dik&x Genti folum dederat , (Pfal.
147. zo.) : denuotamentubamvocisfux inftruens, fonare jutTit ad fines
ufqve terrae. (Rom. 10. iz.) Evangelium prxdicari mandans omni creatu^
rx. (Matt.z'S.) Qvia idem Deuseft Dominus omnium {Rom.io.n,
Qvdd ergd hucufqve etiam norma illafalutari multi deftituuntur , non cx
intentione DEI fit : fed qvod homines confilium DEI adverfus femet ipfo
fpernant. (Luc. 7. 50.)
12 Naturafuaut Deus omniumDeuseft, itaeaqvxin falutem creatu-
raefuxagit, &!oqvitur, communis juris&ufiisfunt. Communis autem
bonidefertio, aqve ut inpeculium «/ir^w (pofthabitoqvid aliis fiat, refpe-
( <5hi) d Diabolo & Adamo orta funt : hinc dilacerata omnia. Diabolus enim
qvia fe avulfum a Deo videt , avellit & divellit pariter qvicqvid poteft. De-
uscontra, qvia Deus eft & non mutatur , (fons fcil. & principium ac finis
mediumqve omnis Boni) omnia continet & jungit, Caelum & Terram, An-
gclos & Homines, Gentes omnes, Resomnes, Benedi&iones omnes,
Tempora omnia cum aeternitate ipfa. Ens enim infinitum includit finita
omnia: qvia fi in illo & cum illo funt , unumerunt; fin,peribunt. Nem-
pe qvomodo ad Noachum in Arcam qvicqvid de omnibus terrx animalibus
ingreffum eft , fervatum eft , qvicqvid ingrelfum non eft , periit : ita qvic-
qvid in humanarumconfufionumdiluvio fervari debet, in ordinem divi-
nitus conftitutum redire debet , aut peribit.
1 j Ideo Deus omnia vult efTe unum,in cxlo & in terra: jeoqve etiam fine
Filium mifit, utperillum&inillo, recolligeretomnia. (Col.1.10-) Qyi
rcconciliatione fa&a per fmgvinem fuum, mifit ad omnes Gentes, & gratiam
B z hanc
IZ Confuftonibus humanis
hanc annunciari juffitomnicreaturse, (Matt.18.) QvamDominifuivo-
luntatem executioni mandaturi Apoftoli , exicrunt m omnem terram :
(Rom. 10.) in id fumma curaenixi, utadmonerentomneshommes, &
erudirent omni fapientia, fiftcrentqve omnes perfedos m Chnftojeiu.
(C0I.1. 17, i8,i?0 . n . . . ...
14 Cujusmandati&exemplipofteaobliriChnftiani, non lucem lllam
communem ad alios latius diducere, fed qvisqve fibi majorem tribuere, mde
alii adverfus alios inflari,& femutudoppugnareaggreffifunt. Undeinter
ipfos qvoqveprimumCharitatis, mox&fidei, flamma exftineta , autob-
tenebrata eft , & in fumos qvosdam abiit. Sed potens eft Deus fumos etiam
noftros reacccndere in lucem & flammas, fi ad imitandum falutisnoftrx
ducem regrefii fuerimus, qvi in lucem Gentium datus, ad fines ufqve terra?.
(Jef.^.6.) Illuminat omnem hominem Venientem inhuncMundum:
lucetqve in tenebris etiam, tametfi tenebrae lucem illam non comprehen-
dant. (Joh. 1.) Prorfus itaopve hoc agendum eft primb, ut qvicqvtdrebus
bumanisremedtiqvarttur,Univerfalefit.
1 f Qviccpjid autem tliud futurum eft , neceffe erit non violentum effe , fed
q vantum poteli blandum. Qvia violentia nihil profici, omnes hadenus fru-
itraufurpatascoaftivasvias, bella, difputationes , inqvifitiones , carceres,
funes, enfes,rogos, teftes habemus. Ad irritandum animos , non placan-
dum ; ad feclas figendum , non tollendum ; ad lumen exftingvendum , non
augendtim, comparatum eft, qvicqvid impenofum & impetuofum eft.
Liberrimum agens Deus hominem adtmaginemfuicondidtt , tamftxoconfilio,
ut neipft yvidem vim et inferat. Qvicqvid enim ab eo exigit , non vi exigit,
ieddocendo, fvadendo,hortando, obteftando, prasmia promittendo , aut
p.enas denunciando ; non ut nolentem cogat , fed ut volentem efficiat.
H*c efi fumma totius Scriptura , totiitsque dtvina ctrca Hominem Oeconomia.
Qyo,i iiomninorecufatobfeqvihomo, relinqvit eum , interitum tamen
cjus lus^ens : qvod lachrymae Chrifti & fan&orum ejus, toties profufae , do-
Lorque coTdas divini toties in Scripturaexpreflus, teftantur. Cumergd
Deusipfe hominem non ut lapidem aut truncum tra&et, h. e. exhomine
non-hominem faciat, cur nos rem tam iniqvam, tam nihil profuturam, atten-
r.tmus? Qvsramus potius homines emendandiejusmodimedia, qvxad-
mittere ncmo horrcat, admififie nemo non gaudeat.
1 6 Sed& necefe ertt, tcrtio, media illa effe Valtda* fenfus potenterferientta,
facjve adanimum acutlpenetrantia j intelleclumfortiter afficientia, V iluntatem-
qve fletJentia. Ratio eft , qvia pravs , longo ufu radicatae confvetudines
n.imis.tenaciter haerent: evelli,nifipoHentiaiiqvavirtute,neqveunt. Hinc
Chriftus
*n fuperfit remedium. i *
Chrjftus ad fubjugandum fibi Mundum Apoftolos emittens , armis eospo-
tentibus, add.ftruendumomniacontrariaconfilia, & deprimendum om-
nemaltitudinemextollentemfc adverfus Chriftuminftruxit, utApoftolus
loqvitur. (2, Cor. 10.) Similis ergo virtutis necejfe efl fit Univerfale tllud, & in
fealiocfviblandum & amicabik , qvod Mundo tam corrupto &adpravum
indurat o> cmoUiendo & in melius emendando deftinandum erit Remedtum.
\ " » \ C A P, V. *< : ..,'r--;-': "Xmnki
Confujionum hutnanarum tenebris> nuUumefficacius remedium
dari pojffe, Luce aliqvd IJniverfalt.
ANimis humanis Univerfaliter transformandis Medium aliqvod re-
qviri Univerfale, Blandum, Potcns, jam vidimus: videndum nunc,
numnam tale qvid reperire fit ? Qvam rem fiindaginecertaperfeqvunur,
apparebit altqvid Luct fimtk efje opportere. In Mundo q vippe nihil acqve
omnibus commune, omnesqvc & omnialaetificans ,formans , transformans,
reperireeft,ipfacxleftiLuce, Solc; a cujusfpleadore&calorenihilfeab-
fcondere poteft , uxPfal. 19. loqvitur. Nec tamen qvicqvamabfcondere
fecupit,qviaLumenejusdulcc&deleftabileeftoculis (Eccles. 1 1.7.) Vir-
tute autem ejus vivifica , & omnia penetrante , vegetantur & confervantur
omnia: adeo ut vita> vehiculum , omniumqveintotoOrbegenerationum
& regenerationum, dux & rcx efle credatur ipfe SOL
2 Similem aliqvcm eftc&um in totocordium humanorum Orbefperare
erit , fi fapientiae Lux ad fimilem aliqvem fplendorem deduci poffit : nempe
qvi omnes homines illuminare , omncs errorum tenebras ab oculis depellere,
omnemqve fundamentalcm rerum Veritatem &Bonitatem detegcrefuffi-
ciat. Qyod erit, fi omma qva Deus Libris \uis expofita hominibusrevelare
dignatus eft , in unum coUtgavtur , talemqvein ordinem redtgantur , ut iUa omni-
bus homimbus in occurfum ferru d nemine non clarepercipt ac inteUtgi , d nemine
etiam non admitti & adamaripojjmu -
\ Hujusmodi Univerfalis Sapientiae Lux fi accendi poterit , poterit&
dtjjundere Je^er totum humani InttUe&us orbem (ficut folis fulgor qvoties ori-
tur, ab ortu ufquein occafum pcrtingit) & excitare hominibus Latitiam, &
Jenicjve transformare Voluntates. Si enim homines in hac eminenti luce,
clare antr fe fuos & rerum fines videant , mediisqve ad fines bonos obtinen-
dos infalJibiliter uti fciant, qvidni & utantur \
4 Nos enim honiines bcna noftra tantum diUgimvs, qvantum cognofamus ;
^ i qvh
x 4 Lucis Univerfalis
qvia A&ionum regina Voluntas , domefticum fuum confiliarium, Rationem,
ubiqve feqvi fveta , qvicqvid ejus arbitrio bonum & utile efle aut videt , aut
putat, id Vtres ut perfeqvantur mandat. Nec aliter poteft ; qviaadBoni
Dei imaginem fa<5ta, amorem boni ( feu veri feufimulati, fi decipiatur )
exucre non poteft.
5 Dato ergd mentium Lumine Univerfali , in qvo vera bona vere vide-
ant omnes; omniaqve qvaefubc^lofuntcaelofubordinata&fubordinanda
efle (ni evanefcere & perire velint) clare agnofcant , fe&andi etiam vera illa
bona & fugiendi oppofita illis mala, vere accendetur ftudium.
6 Talt proinde exoririLumen^ qvdm optandum eftl Dei & hominum rejpettu.
Dei ;ne amplius tot tantaque opera ac beneficia ejus,qvorum plenus eft Mun-
dus,in tam multis pereant,aut certe fine ufu Gnt. Scd ut in omntbus fanftifice-
tur Nomen ejtts • ad omnes veniat Regnum ejus ; ab ommbus tn terra fiat ficut m
cxlo Voluntas ejus ; & omnes ubiqve teftes lint ejus ejje Regnum & potentiam y
&g!oriam y infecula feculorum, Amen !
7 Hominum reJpeHuqvidni optabile fit ? ut qviainqve habent oculos ad
videndum , videre ; qvicunqve aures ad audiendum audire , qvicunqve
cor ad intelligendum , intelligere ; qvicunqve lingvam ad laudes
Dei , Deum fonarc , poftint ? atqve ut nemo amplius in luce clara caecutire,
nemo in via plana crrare, nemoafcopoBeatitudinisante fe fixo aberrarc,
defideriisqve iuis ex toto excidere, poftit ? Utinam totus populus Jehova pro-
phetet! inqvit Mofes. (Num. n. 29. ) Utinam fapiant & intelligant no-
viffima fua ! inqvit Deus ipfe (Deut. 3 2. 29. )
8 Non amicum ergd effe humano generi oporteat , qvi talem Univerla-
lem U niverfalis lucis viam non optet. Ideb forfan vota nemo culpabit : aufa
temeritatts damnare proclivius eft , fi poffibilitatistantareinullafubfitfpes.
Ad hujus itaqve veftigationem jam veniamus.
C a p. VL
Lticis Univerfalis ante jinem Mundi (pem effe indubiam.
Slve Dei, five hominumnaturam&opera, ut in fuo proccflu hucusque
fpe&antur, confideramus ; five etiam praedi&ionibus divinis , de Mundi
ultimo ante aeternitatis ingreffum ftatu , attendimus , Omnia nos jrateritii
majora & meliora fterare jubent.
z Primo enim Mundi ipfius conftruElio &gubernatio fimiUima eft Comce-
dia> imo eft Comtzdia % cpjam in Orbe terrarum fapitntia Dei, cum filiis hominum
ludit* (Prov. 8. ) Jam autem nihil magisproprium eft Comccdiae , qvilm
U{
frern adhuc ejje. !j.
ut fpe&atores a principio parum qvo res tendat intelligentes, per miras tur-
bas & perplexitates , tandem eo deducat , ut omnibus ad cataftrophen fefe
difponentibus magis magisqve & priora & praefentia , & claufulae refervata,
intelledui omnium fe aperiant : Scenico artifice fic demum applaufum invc-
niente, fi omnia perplexa laetum in venifleexitum pateat omnibus. An vero
a caelefti Artifice minus qvid expectare conveniat ?
5 Secundo, Tota Mundt atas, Unius hominis atatem reprafentans, non potefi
non m fummo yvodam gradu tandem confiftere. Ut enim homini formatio
pnma, a Af<?wW«w»rudimentisincipit, inde^w/^exercitiafua nancifcun-
tur; mox Ratio rerum caufas fcrutaturj undetandempuriorprovenitre-
rum Intelleclus, defsecatiflime fub fenedutem ipfam. Ita Mundoetiam
artibus primum Machanicss , dehinc Senfualibus , tum Rationahbus , hucus-
qw fatisexercitato, ut fe ad fapientiam puriorem & abftraaam aliqvando
promoveat , omnino reftabit : qvod ut plane pateat, plenius nobis ob oculos
ponamus.
4 Primo Mundi avo alimentarias floruerunt Artes , Agricultura , Tecuaria,
V ftiaria, Architetlonica , &c. Cum homini Paradifo eje&o adverfus nudi-
tatis,famis,ae'risqveinjurias,pr3efidiaqv3erendaerant. Tum hominibus
multiplicatis, fed per familias fparfim habitantibus , Oeconomic* prudentiai
mcubuit cura. A diluvio Politica caepit fub Nimrodo : mox bellandi ars>
circa Abrahami tempora. Inde Literatum feculum emerfit , fub Mofe :
qvodab .EgyptiisadPhaenices, Chaldaeos, Perfas propagatum , egregiS
effloruit ; fed Magts myfteriafua in eccultofere cuftodientibus, promifcuas plebi
nonrevelantibus. ApudGraecostandemcaepitpublicum fieri,ciim publicis
in Scholis & Litera & Philofophia docerentur. Poftqvam vero cum
Alexandri M. bcJiis ftudia ibi ferc occubuilfent , caepit apud Romanos,
primum Eloqventia, mox Philofophia coli.
f Tum Evangelii Pradtcatio Religionis ftudium Orbi invexit, di/putationes-
aveingentes (ditus enimChriftusfuitinfignumcuicontradiceretur,Luc.z.)
excitavit , ava in Schifmata , Settas , Harefes , novasqve Religiones , intra ejf
extra Ecclefiam abien-nt. Seqvutum eft ficulum barbarum per aliqvot aeta-
tes: fed poft everfam Conftantinopolin , cxaliqvot Bibliothecarum fcin-
tillis, accenfum e(l per Italiam, Galliam, Germaniam , aliosqve Europa traUtts,
Lumen frimo puriorum Lingvarum, m-xPhtlofophia , tum & Reltgionts :
non tamen fine tenebrarum repugnantia & acri conflictu, rurliimqvein
fe<5tasfciflione varia.
6 Ubi tamen concertationeipfa , dum qvisqve a partibus fuis ftare Veri-
tatem, Antiqvitaqs teftimonio evincere nititur,eoqve fine qvicqvid ufqvam
rcpe-
15 Lucis Univerfalis
reperiri potuit eveftigatum eft (cui rei inventa perid tempusTypographia
valido fuit auxilio) per multa exomnis Anttqvitatis monumentis , ipfisqvc
Verbi Divini thefaurts , & humana Ratiocinationu officina pulchre eruta funt ,
qv<e Univerfalt cutdam Luci egregreviam firaverunt : qvin imo effe ipfa jam
illa fumma Lux non nullis txiftimatur. Atenimqviamultafimul, dum
a variis varie applicantur , depravata & contorta , diffenlionesqve non fopi-
tx fcd audfc* fun t : refiare omnino necejfe efi , altum altioremgradum , in qvo
ipfa pura claretandem detetta Veritas^ vmntbus eandem futobvertens faciem y &
htfitationes & lites terminet.
7 Gradata h*c Lucis augnfentaprafigurajfe Dem videtur in ipfajamlucis
creatione: Qvam produxit qvidem primo ftitimdie, fed in malTaqvadam
indigefta. In mcdio operum fuorum, dieqvarta, inplureseamglobos,
majores & minores diduxit; certaqveabinvicemdiftantia, perfirmamen-
tum dillocavit. Ultimo demumdieintellettuAleproduxit Lumen, Animum
Hominis, avi lucerna Dei dtcitur. ( Prov. 20. 27- ) Et reliqvarum rerum
creatio, eaierie defcripta eft,ut a minoribus, per majora,'ad maxima ; ab hu-
milioribus, perfublimiora , ad fumma; abonis, permeliora, adoptima,
proceflum fuerit. Unde Epiphonema illud Dci , fexies repetitum , Et vidit
Deits cjvod fecerat, & ecce fuit bonum ! Ultimo cum exaggeratione enuncia-
tumeft,fuifleqvodfecerat Valdebonum. (Gen. I* Necenimfumme
bonus Deus, nifi in rerum finefummebonoqvieCcercpotuiflct. Anergo
Deum tngubernando qvod creavit , dijfimilem fuifore metuimus ? Non intel-
ligunt profe&o Dei operum feriem , qvifub Mundifinemnihilnififaeces,
chaos, tenebras, & triftia qvxq ve imaginantur, expe&ant, praedicunt. Qvafi
vero Deushominumfimilisfit, qvi primo vinumbonum propinant, poft
deterius; & non potius extrema fcrvet cxtremis , utundclapientiaejusad-
mirationis, bonitas verdlaudis, novafemper inveniantincrementa, nun-
qvam defit.
8 Sed habent qvod opponant , Danielis vaticinium de yvatuor LMo-
narchiis ; prima aurea , fecunda argentea , tertia anea , qvarta demum ferrea
& lutea. Refp. Cur autem feqventia ctiam non Jegunt de Monarchia
univerfali, qvae Chrifti erit? %vem lapts tlle de monte comminuet tyrannos y
fifi viokntiis tmpleverant Orbem ? ( Dan. 2.44,45. ) Regnumyve & pote-
fias & amplitudo regnorum , fub toto cdo datafuerit populofanttorum excelfo-
rum, (Dan. 7.27.) clim Chrifiusregnabit , nonuthattenusinmedioinimico-
rttm fu$rum>fed fuppofitts illis fcabellopedum fuorum, (PfaL 1 10.2. Hebao.2 5.
Cor. 1 5 . 2 f , 2 6. ) Verum praedi&iones paulo poft videbimus.
9 CHethodi Syntheticx natura (qvam De.us in omnibus operibusfuis
feqvitur)
. fi™ adhuc efe.
rummx n,i„ore s i„ ^^^^^^^
mhiant, fenfum qvendam nt mi-m defe&iU rt,«,«A«. 4 vl *-iDns novis
dere^r? Kam fi »^35^ Z
££. Q,odfii„de,e„i,ee ft , ^e^fetfe
\jfviomntajimuljim , taeoqvcomntumflem-
x g L ucis Univerfalts
tudo &finis) defideria protendere d femet ipfis cjvodammodofiimulentur. Veri-
fimiletamennon eft, non hacetiamVitadelideriis noftris uberiora femper
miniftrari pabula , qvamdiu hic fumus , donec ad fummum, qvi Mc dari
potcft veniatur terminum : poft qvem nihil nifi aeternitatis reftct faftigium.
Talem cnim graduum plenitudinem perfe&iflTima DEI noftri fapientia re-
qvirit omnino. Ergo qvemadmodum in natura vacui impoflibilitas , pul-
cherrimis artibus invenicndis poflibilitatem dedit : ita illam in animohu-
mano vacui fugam &r explcmenti cujusdam defiderium j^erpetuum , femper
majoribusDEOdandis, nobisqvacrendis & inveniendis occaflonem fore
non vane confidimus. Siautemhoc, qvidni ad Ommfcientiam qvandam
ufqve? focntiamdicofummcplenam, Omniumqva: hlcfubCxlo difccn-
daproponuntur , trinoillohicnobisdato Libroexpofita.
ij Et qvia Satanhumano illoOmniafciendi defiderio ab initioftatim
abufus , Hominem per curiofitatis crimen pra>cipitavit in tencbras , easqve
perpctud & furiose hucufqve (Deo&fubminiftratisabilloLucisrcparan-
dx mediis in opprobrium) auget : fierinepoffe credemus ut Deus qvoqve L u-
menfuumnonitaaugeat^ ut nonTenebrarumprincipi >fed Lucis Creatori, vi-
tlortam & triumphos deberi univerfus creaturarum chorus videat ? Non in x-
tcrnitate folum , fed hk in ipfo theatro , ubi oblu&atur DEO , conficien-
dus erithic hoftis : fi DEI noftri, &Chrifticjus, plenusdebebit efletrir
umphus. Qyod fi fiet, contrarius utiqve ftatus erit Mundiabillo, qvi
nunceft: qviaqvaedifturbavitSatan, in harmoniam redigi nccefle erit.
Dei cnim noftri bonitas&fapientia, qvicqvid Satan corrumpit emendare;
qvicqvid illc falfo promittit , vere creaturis fuis-(e poteftate ejus liberatis)
dare poteft, omnipotcnterqve jamab initio inchoavit. Ubi tmmSatan
hominipromittebatvitam, & deturbaviteum inmortem: Deuseaipfaoc-
cafione attraftam mortem commutavit in vitam aeternam. Tromitubat Sa-
tan conjuntfionem cum DEO, & avulfit nos a DEO ; DEus autem nos avu!-
fos eo anftius fibi redunivit , in acternum hypoftatice unus nobifcum fadus.
TromittebatforenosfimilesDEOy fcientes bonum &malum ; & reddidit
nos fimiles fibi , bonum reputantes malum , & malum bonum : Deus ergo
reverdfacit nos fimiles fibi , fcientes bonum ut bonum , & malum ut malum :
ut malum exfecrantes , &bononosoble£hntes, bonum fe&cmur , & bo-
no fruamur in aeternum. Et qvia deniqve Satan obfiinate pergit homines fe~
ducere , perget & Deus confianter homines Uberare : donec hi liberatos fc , ille
autem impudens confufum fe in uni verfum fentiant.
14 £>vpd futurum certd , dulcifiim* DEI miferatoris noftri promiffiones
jam tandemplenam nobts faciunt fidem. Praedicunt enim oracula divina fore
fub
Jpem ejfe certam. x j
fubCMundiveJperamlucem cjvandam, qvareJpeSlu Lucts prwrtseatenm cre-
fera (qvae propter tenebrarum mifturam neqve dies neqve nox dici merc
tur) kxT ibxw lux dicendafit. Cuj us effe&us promittitur, con verfio ad Ec-
clefiam omnium Gentium , utJebovafoRexfuperomnem terram Dominm
unm & nomenejm unum. (Zach. 14 7, 8, 9.) Qvod idem apud alium Pro-
phetam expreuxoribus etiam verbis praenunciatur : Erit mviftmrs diebm
fraparatm mons domm Jehovain verticem aliorum montiurn , & elevabitttr
fuper colles , ut eonjiuant adeum Omnes Gentes , eantqve populi multi dicentes :
l> r eniteafcendamminmontemDomini, in domum DEIJacob , & docebit r.os
viasfuas. Venite& ambulemmm Lumine Dei nojlri. (Jef.a.i,*, f.) Item
alibi UniverfalilTimam Gentium defcribens converfionem , fic loqvitur •
Surge, tlluminare Hierufalem ! qviavenit Lumentuum , & gluria Dcmt-
nijuperteortae/l. Namecce tenebr* operiunt terram & caligo populcs! (u-
per te autem ortetur Dominus , & gloria ejus in te vtdebttur ! Et ambulabunt
GentesinLuminetuOy & Regesin fplendoreortustus&c. Nonerittibiampli-
usfolperdtem y necjplendor Lutuilluminabitte: fed erit tibiDominns in lu-
cem femptternam, & Deus tuus in gloriam tuam. (fef.6o. i, z, 3, 19, 20O
Item : Erit Lux Luna ficut lux Jolts , lux autem folis erit feptupla : etvum
obligaverit Dominus vulnuspopuli fui , & percufuram plaga tlltus fanavert:.
( Jef. 3 o. 2 6 0 Cum dtjperjum Ifraelem congregabit cum omnibus Genttbus &
Lingvts , utvenientes videant gloriam ejus^ adducantqveomnesfratresm-
firos &c. (Jef.66.18, 19,20.) CumpradtcabiturEvangeliumRegni y into-
to terrarumorbt^ in tefitmoniumomnibusGenttbus, anteqvamveniat Jims.
(Matt.24. 14.) Evangelium nempe Aternum^ ejvod evangeltzabitur incolus
Terra , & omnt Gentt & tribut & Lingva & populo , ut omnes timeant De-
um , & dent honorem et , & adorent tllum ejvifectt calum & terram , & ma-
re y &fontesacjvarum. (Apoc. 14. 6, 7.) CumreplebiturTerra cogntttone
Domintficut mareaqvts opertum efi , (Jef 1 1 . 9.) Cum Deus ommb74S dabit
corunum, &v'tamunam (Jer. 32.59.) Et mutabit populorum labia utfint
pura.ut omnes invocent nomen Domini, ferviant(jve illi humero uno. (Sophon.
3.9.) Citm fablafuerint omnia Mundi Reg?ia Domint nofiri , & Chrifii ejus
( Apoc. 11.15.) ut f lt umm Ovile , & unus Pa(ior ( Joh. 1 o.) Cum princeps
tenebrarum Satan , nefeducere qveat ampltus Gentes , catend vinttus include-
turabyjfo (Apoc. 20.) Etqva^pluraeuminfenfumdegloriofoEcclefixin
terris adhuc ftatu , pafTim prxdicit Scriptura.
1 5 At verd talem Mundi & Ecclefiae ftatum , talemqve Omnesadfe con-
vertentem Lucts Jplendorem , ligatamqve Principis tenebrarum poteftatem ,
nondum videmus. Supercft igitur ut veniat : qvia impleri ad apicem qvae-
C z cun-
20 Vta Lucis
cunqve praedeterminata funt confilio DEI , & pramunciata ore DEI , ne-
cefle eft.
Cap. VII.
Lucis Univerfalis tempora fi appropinqvare credimm , Vias
qvoqve ejus fcrutari tenemur.
TAntam itaqve Lucem tantaspoft tenebrascxcitarefolius eftillius , qvi
utin iMundiprincipioLucemcxtername tenehrisrplendefcerejuirit, ita
fubMundifincmlucem notitix, gloriae DEI, infacie JefuChrifti fplcn-
dere facit (i Cor. 4.6.) Kihilominus tamcn filiis lucis non indtgnamejje
rern, ft & ipfi Lucis ittiiis exortum votts ac moliminibits fuis volvant , vias-
yve& modos ejus omnipojfibilt ratione fcrutentur , oflendendum nunc ejL Id
autem co finc , ttt fi non prohiberi nos talibus aufis confcientiis noftris patu-
erit, rcm tanto confidentius aggrediamur: minifterialcm e* re operam
commodaturi DEO , fi forfan ea uti , viisqveqvas videredabit Sapientia
ejus , omnipotcntiafuacxplanatis , Lucem illam ultimameo celeriusnobisex-
oriri placeat.
z Licere autem nobis fal va confcicntia , Tmo per confcientiam nos tenc-
ri, venturaelucisfcrutarivias, haec nosconfirmcnt.
5 ^Jcqvid boni optare & aDeopetere Chriflianis licet , idetiamyvarere
Ucet\ qviaidemilleqvidixit?^,dixitetiam/ > ^//^fe > & Qu*rite (Matt.
7. 7.) Non ergd voluntas DEI eft, ut dum bona defiderata ab illo petimus,
aut etiam promiffa jam expe&amus , otiofi vel petamus , vcl expe&emus :
fed ut faciamus fimul qvod faciendum eft ad conteftandum ferid nos petere,
feriopulfare, ferio expe&are, i.e. obviarcDEO, & ad accipiendum fe-
rentis dona manum cxtendcre. Alias tentare diceremur Deum , fi conjun-
^cndadivellamus, h.e.petcndo non fimul qv^ramus & pulfemus : excm-
plis res patefiat. Orare nos Dominus nofter docuit : Paterfanttificeturno-
men tuum. At vero fi qvis tantum id orare , non vero etiam fimul ipfe fan-
dtificare nomen DEI , utqve alii fan&ificent omni pofiibili rationc provide-
revelit, illuderediceturDEO. Itadum orarc jubemur, Adveniat Regnum
tuum; qvsrcre fimulipfi jubemurrcgqumDEI. (Matt. 6. 5$.) Dumora-
mus , Fiat voluntas tua ; non hoc ut eam infciis nobis , in nobis faciat , in-
telligimus , fed ut nobis vo f untatem det faciendi omnem voluntatem fuim :
qvod &anniti tam ferio tenemur,qvam ferio idoramus. Dum clicimus, Pa-
ncm nofirum da nobis hodie ; non fenfus eft ut otiofi , dum nobis caelitus panis
t i
cur fcrutanda. 1 1
demittatur, expe&emus; fed ut dum unufqvisqvelaborefuopanem qvar
nt , eoqve in fudore vultus fui vefcitur , Deus benedi&ionem adjiciat. Ita
dum orarrius; Remitte nobis debttanofira: fimul nosobligamus-non admit-
, teredebita- autfiidfragilitatepraEOccupatiscontingatmoxremittere, &ad
non peccandipropofitum redire. Dum dicimus ; Neinducasnosintenta-
"un™ '' - e ° n ° S "° n P nEti P' tare in tentationem , & non tentare Deum,
obftnngimus. Tandem ciim dicimus, Liberanos d malo: fimul ipfima-
lum fugere, & ne in illud incidamus cavere, docemur & obftringimur.
Qyidniergopariter dumfuperventu dcfidcrati illiusilluminati feculi , rerum
prolapfarum cmendationem fperamus, & a Deo petimus, ad promovendum
illud fimul nosobftringi intelligamus ?
4 Praterea cfvacuncjvc agere licet , eorundem fimulraticnes qvomodo fiant
mteUigere , & ut inteUtgantur fcrutari , Itcet. Qvia DEus qvemadmodum
lnationalc nihil nobis mandat , ita irrationaliter nos aliqvid operari non po-
liulat, imo non vult. Atqvi omnium eorum , qvar nunc figillatimcuiqve
agenda funt , rationcs /crutari ac intelligere non prohiberi nos , certum eft.
Ccrtum ergo etiam nosjuncftorum rationesintel!igcre,non prohiberi. Ex.
gr. jam nunc avucjve ejvemyve vera & bona docere) falfa & prava dedocere,
iUiuscjve ret occajiones certas nojje , tenemur. Qvid ergd prohibet qvaerere
modum,qv6 omnes, omnibus, omnioccafione, vera& bona demonftrare,
a falfis & pravis potenter deterrere, valeamus ? Tenemur jam nunc Chriftiani,
<jvuqveprofi y Chrifti regnum ampliare, Diabolt deftruere : qvidni ergo & viam
qvaerere, qvomodo ad icicm nobiftum agendum perfvadeamus omnes?
Tenemur feBari Pacem cum omntbus : qvidni ergo & aliismonftrare, om-
nes & omnibus fi poflimus, Pacis vias ? Atqvc fiVeritati e tenebriseruenda,
vei 'a contradtilionibus propugnanda , hablenus hberts ingeniis vacare licuit ;
qvidni vcritati jam erutx ac defenfaeperomniaetiam diffundendx vacare
bceat ? ^z-od fihna Pace DEl (qvi veriras eft, & a nemine Veritatem igno-
ran vult) licet : qvidni qvoqvc Vcritatemficomnibusin confpectumpo-
nendiqvaererevias ? PendentiIJaabinvicem,nec divelli poflunt.
5 Tandem , Rerum bonarum divinitits fubminiftratas Occafiones bonas in
ttmoreVEIfeejviltcitumfemperfuit, Sapientucpvepropriumeft , juxtaillud :
Da Saptenti occafioncm & addttur ei Sapientia (Prov.9.9.) Infipientes
igitur nos , fi augendi eam occafiones, qvas ofFert DEI bonitas, animadver-
tere , lntclligere , perfeqvi neglexerimus. Dat enim videre qvod futurum
eft : & qvomodo futurum fit utintelligamus, dete&is.Lucis viis detegere
mcipit. Seqvenda igiturfunt veftigia DEl avocuncyve prait fecure : & qvo-
modo emicantes undecunqveLucis radii coirepoffintin unum, cogitan-
C i dum:
^^^^^^^^mr*
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
lt Vi& Lucis fcrutanda.
dum: bona Patris Luminum gratia, qvi qvoties Facesaccendit nonideo
accendit ut fub modio abfcondantur,fed ut exponantur candelabro,ferviant-
qve omnibus qvi in domo funt. Opus ergo DEOamicum agit, qvisqvis tn
domo D Ellumina accendendi & depurandt munus obtt : qvanto plura & ma-
jora tanto magis.
6 Confidenter tgitur opus Deo gratum, & Mundo falutare aggredtendum
efi : neqve curandieorum latratus, qvi infolita primo afpe&u ftatim damnare
fveti, hic etiam proculdubio dicent : Vosne igttur expettabat Sapientia \ Re-
fpondendum cnimcft: Illafemper exjpeclat , d prtnctpio adfinem(?xov. u
20. & alibi. ) Sed nos tardi : utinam vero vel jam tandem , poft cxplicata^
errorum qvaqva fc diffundere potuerunt ambagcs , exomnibusaberratio-
num formis non crrandi amplitis certas nobis colligamus normas.
7 Si dicant: Humanane art/s erit> Veritatis radtos ad tlluminandum &
convertendum Corda Jhingere ? Refp. Patris Luminum folius opus eft cor-
da illuminare : fed an ldeo ut miraculose id fiat cxfpe&andum ? Non vero
fimul media qvae offert ample&enda, tentanda, urgenda ? Scimus tndufiriam
bumanam Jine Deo utiqve vanamejfe: nonautemetiam cumancdlaturDeo.
Perpetua qvippe operum Dei praxiclo&i fumus , tntern* operationi fux
externa pramtttere media folere Deum ; fibiqve qvo venire ipfeparat, per
emiffarios fuos parare viam.
8 Nihil ergo reftat nifi ut operam fuam nemo , qvacunqve in re fibi ali-
qvid publice profuturum inftillari fentit , Deo neget. Eoq ve fine nos jam
qvoqve Patri luminum adverfus invifas illi tenebras, navaturi operam, Lucis
naturam vefiigare aggrediemur : ut Lucis vias non altunde qvdrn ex ipfis Lucis
viis difcendi occafio nobis Jit.
Cap. viii.
Luxqvid, & qvotuflex? TenebraitemLuci ofpjita
qvid y & qvotuptices ?
L
Ux generaliter confiderata Splendorefi y perresfefediffundensj easqve
_ manifefians ac detegens : Ut rerum Forma & Situs & Motus , & ab in-
victm dijlantia, adeoqve adinvicemproportiones,Jpettantibus pateant.
z Tenebrae contra caligo funt , res involvens ac obtegens : ut q vid qvale,
qvantumve fit qvod nos circumftat , multd minus qvomodd rcs ipfe ad fc
invicem fe habeant, videri non poflit*
j Undc
Lux & Tenebra qvid. 2 $
3 Unde patet duo hac oppojita ejfe, contrariasqve habere & proprietates <jr
aBiones. Lux nempe fe & fecum res , extrovertit , explicat , aperit , in con-
fpe&u fiftit: Tenebrae rurfum fe & fecumresintrovertunt, complicant,
claudunt, in latebras abdunt. Hinc d Luce venit cognitio rerum ; dTene-
bris ignoratio rerum. Lux rebus animisqve praeftat amnenitatem , &gau-
dium; Tenebrae triftitiam & taedium. Lux deniqve habet vitaefaciem,
tencbrae rr.ortis. Unde Scriptura: Dulce zftLumen, & deleEtabileocuUs
videre folem. (Ecclcf. 1 1 . 7. )
4 Sunt autcm Lux & Tenebrae non uniusgeneris. Divinis oraculis
triplex potiffimum Lux celebratur , totidem Tenebrarum generefaedata , an
illuftrata : I^uxnempet^Eterna^Externay & Interna.
f t*ux aterna eji macceffibilts ille humanis fenjibw fulgor , cjvem Dem in-
habitans , (1 Tim. 6. 16. ) atqve in illo tum feipfum omnis beatitudintsfon-
tem, tum omnium qva extra fefunt & effe poJJ'unt> rationes omnes contemplans,
Vitd & beatitudine , perfruitur ab aterno in aternum. Cujus Lucis partici-
pes funt Creaturae Creatoris confortiodonatae , beata vifione DEum con-
templantcs & in illo gaudiorum fatietate perfruentes fine fine. Huic *tern<z
Lucioppofita funt tenebra aterna : qvibus in Deo Lucis fonte locus nullus :
(DEus enimluxeji^ & tenebra inillonulU [unt, 1 foh. i. f . ) Sedincreatu-
risCreatoris confortiodcftinatis, fi aCreatorisfuiconfpciflucxcludantur,
ut nullum beatae cjus lucis radium, nulhm fcintillulam videant in aeternum y
qvae horroruma )gorumqveaeternorum abylfus eft : (Pfal. 49. 20. Matt*
6 Lux externa ejl Jplendor ille corporeis oculis perceptibilis , qvo DEus vifi-
bile hoc fuum , corporei ^Mundi ampbitheatrum collujhavit. Cujus vehi-
culum Sydera caeli funt , SOL praefertim. Qvas faces anteq vam Creator
accendit, nihilerat praeterTi^^^//, abyflus vafta & manis, vita, motu,
formisqve omnibus deftituta. Sed & nunc fi qvo Lux illa non prnetraN
atrae tenebrae in volvunt omnia : ut profun .^a Terrae vifcem, nodluq ve etiam
exteriorem Terrae fuperficiem : ubi amsenitas rebus omnibus aufertur.
7 Lux deniqve interna , ejtin Creaturx rationalis menteaccenfm Splendor
tam collujlrans & in viis fuis dirigens. Qvx Lux iterum triplexeft , trina
hominis penetralia irr^dm^Sy Inte!le^um,Foluntatem y Affeftum.
8 Lux in Intelle&u eft rationabilis rcrum notitin, qva homo rerum Vei i-
tatem perfeqvendo, earumqve rationes intirnasconremplando, jucunde
animum oble&at. Qv<eLux cum fulgida efi , Sapientia dicitur : verafcil.
torum qva funt notiti 1 , prudensqve & falutaris omninm ufus. A tq ve huic
Lucioppofitae tenebrae funt Ignoratio rerum: tenebrae veie tcnebra?, a qvibus
«cntis
2 4 Lux & Tenebr*
mentis torpor & ftupor. Aut fi feillainnatoimpetuhucvelillucagitans,
nihilominus promovere aliqvo inftituit, non folum perpetux ad oflFendicula
allifioncs, fed & in fcrobes ac praecipitia qvaevis , prolapfiones ac ruinx , de-
mumqve interitus.
9 Secundusinternse Lucisgradus inVoluntate efi: qvahomorerumbo-
nitatem perfeqvendo , ejusqve fvavitates deguftando, ianftis&puris tan-
tummodo fe oble&at. Cui luci oppofita tenebra funt mentis impuritas ,
qvapolluti homines filii tenebrarum in Scripturadicuntur : qviaoperibus
tencbrarum dele<5hntur.
10 Tertius interkris Lucis gradus eft inConficientia , feuAfifettu\ fierenitas
ficil. & Ltftitia cordis d fienfiu cognitaVeritatis , & participatafianttit*tis,orta.
DeqvaScriptura : Luxexoriturjufto, & Latittarettts corde. (Pfal.97.1 1.)
Oppofitae huic Luci tcnebrae, funt angor inmentefibtfialfitatis &malitia
conficia : qvi angor aeternarum infernalium tenebrarum praeludium eft.
11 Has animi tenebras omnes ut mortales nofifie & pracavere doceamus,
Intellettualts Lucis vias inprimis invefligabimus : qvia fi haec pura & fulgida,
voluntatiqve faces re&e praeferens eft , Voluntatem qvoqve Lucis feqvacem
facit, Affe&usqve ferenat. Juxtaillud Chrifti: Lucernacorporistuioculm
tuus eft : fi oculus tuus fiimplex fiuerit , totum corpus tuum lucidum erit. (Luc.
11. 340
1 2 Intelle&ualis autem Lucis vias fcrutabimur , extcrnx fenfus incurren-
tis, Lucis ( ad qvaminteriorillaproportionatcfehabet) du&u : aeterna
Luce, utpote interim nobis inaccefla, extra confiderationem prxfentem
reli&a.
1 3 Interim ex hoc capite Axiomata notentur :
I. Ut MundusmajorfiudvifibiltLuce d Patre Luminum inftruftm eft , ita
& minor Mundus^ Homo^fiua.
I I. Ut Lux mundt fiuas fiibi oppofiitas habet tenebras ^ ita &Lux mentisfiuas.
III. Ut Luxmundiinteromniaomniumfienfuumobjefta eminet , itaLux
mentis inter omnes relicjvas animidotes. Ut enim fine Luce mundicxterna
mundi decor nullus eflet , ita fine Lucc mentis nullus intelligcretur : tanta-
qve opera DEI fine tefte eflent. Tolle de Mundo Lucem , calorem fuftu-
lifti, & cum calore motum, &cummotuomniaqvaemotu fiunt ; Genera-
tionem putarerum ,& qvae abhacprovenit formarum varietatem& vitam.
ltafidementeintelle<ftum tollas, mentcm ipfam fuftulifti ; qviaeamrcrum
imaginibus formisqve vacuam effecifti. Si dcniqve Confcientiam bonam , &
cordis gaudia tollas, nihil praeter tcterrimum Confufionum chaosvidcbis
rcUqvum.
Ca p.
Lucis & Tenebrarum Luctaperpetua. z 5
Cap. IX.
Lucis & Tenebrarum Lutfa^erpetua , incrementaqve & decre*
mentafervices>adLucis ufqvevifforiam&triumphum.
LUx & Tenebrae qvia fibi oppofita fun-t, & oppofite in feagunt, fieri non
poteft qvin fcfe mutuooppugnent; qvanqvamfortiusagenspravaleat
fempcrinfcriori, nempe Luxtencbris. Luxenim Pofitivum fvideft, atlio-
nes veras & reales exferens, 'vwicjve fuam potenter diffundens : Tenebrx in fe
nihil nifi Lucisprivatiofunt. Haec tamen privatioqvia Entislarvam habct,
Entisqvoqveimitatur qvantum poteft naturam : h. e. feipfamamat,tuetur,
dcf endit , confervat & propugnat , contrariumqve fuum odit & fugit , aut fi
fugere in totum nonpoteft, eioblu<5tatur , luiqve niixturaLucisobfcurat
fulgorem qvantum poteft.
2 Hinc Lucis & tenebrarum belJa perpetua : qvolibct illorum peculiare
fibi pro fe conftituere regnum qvaerentc. Videamus qvomodo id fiat
in luce & tenebris cxternis, ut indefaciliuscxacliusqve judicare qveamus
de internis.
3 Anteqvam DEus primaevam Mundoaccendiflfet Luccm , Tenebrae
omnia occupabant ; tametfi Spiritus vitae (& mox cum illo tanqvam rerum
omnium plafmatore femina) materiae mundanx infufus jam eflet. (Gen. 1,2.)
Sed accenfa e tenebris illis Lux, &: fefe per circuitum abyfli gyrans, valde in
caliginofos illos vapores & fumos abyfliagere* eosqvefic depurare caepir,
ut mox a prima Lucis maflae circumvolutione, die fecunda, fubtilis & pcllu-
cida prodiret Expanfi facies (qvam Cadum & Aerem vocamus : ) fpatio-
fiflima illa Lucis fedcs. Qyam fugientcs tenebrae ipfa fuga fefc conglobare,
fibiqve etiam in Lucis oppofito fedem conftituere , cseperunt: nempein
craflioribus Mundanae matcriae partibus, & poftillas. Aqva enim & de
hincTcrra, cxcontrufain ar&um elementarimafsaorta:, cjvantum crafiitiet
natta tantum & latebrarum in fc, &pofi fi , tenebris pr^buere- y qvod res ipft
hucufqve oftendit.
4 A vifceribus enimomnis craffaemateria?,Luxexcluditur pcnitus^opa-
cum penctrarenonpermiffa: qvod proprie T^^j vocamus , lucistota-
lemabfentiam. Siautemcorporiejusmodiopacolucem circumferas , illu-
minabit qvidcm illa corporis fuperficiem , fedabillofolumlatereqvalux
afFulget, oppofitum latus tenebrae fibi vendicant, tanqvam expelli fe a rcruin
natura ex toto non ferentes. Qvo fitu tenebrae peculiari nomine Umbr*
D dicun-
z6 Lucis & Tenebrarum
dicuntur. Qvam fi inde qvoqvedcpulfuruslucemadmoves, illaqvoqve
rurfum in oppofitum fugit, locum duntaxat mutans, non amittens.
5 Ita umbram & tenebrasetJPTundotolliimpofJibile: permutant folum
vices cum lucc. Ubicunqve Lux oritur, ihiTcnebraecedunt: &ubicun-
qve Lux occidit , ibitenebrae mox immediate fuccedunt. Nec enim aliud
intercedit aut intercedere poteft , praeter utriusq ve confinia , q vx crepufcula
vocamus, matutinum & vefpcritnum. Ita Luxinmcdio fuivehtti centro
fulgentijfimaefl ; Te-iebr^c fimiliterin medio fui denfifsim.e ; tn confntps miflura
titrins^ye^ &'velutihtfia: aur tencbris praevalentibus <i luxccdat : aut luce,
fi fcipfam viokntiiis in tcncbra^ agat. Ncc enim luci refifterc pofliint tcne-
brce, fi fe illis infcrat: poffuntLucis orcupare locum tiim, fi lux lococcdat,
Hxc ita xtcrna veluti Lege fieri in dicrum & no&ium fuccclfiva akcrna-
tione confpicuum cft.
6 Similiter fe res habet cum mentis humana ^uce ac tenebris. Confcvit
hanc Dcus, fimulatqvc conJidit , omnigenae cognitiouis fcminibus : qvx
fcmina Notiones innatas , ignictdoscjve natura , aut etiam Lucts naturalufo -
mites, vocamus. Scdanteqvam ni fomitesignem concipcrcpoflunt , ne-
ccffario Mcntis abyffum tenebrae occupant (ut in infantibus , omnium rc-
rum ignaris, cvidcns cft:) qvae poft demum Lucisafhialisexortu difpel-
luntur. Ncmpe cum fenfuum minifterio variae ad res varias pcrtinentcs
obfervationcs f ad inftar chalybis ad filiccm allifionum ) obveniunt: ubi
fcintilla poft fcintillam elifx , fenfimqve in flammas aufta? , mentis illas tene-
brasamovcnt: non extotofimul, fedper partes&gradatirn, proptercralfa-
menta rerum non illico fe difcuti permittentium.
7 Atqvehinceft qvod in Mcntectiam noftra ignorantix tenebroe Lucis
cognitioni fc opponunt, dum alia parte rarefo&x ac depuratoe, alia fe rurfum
conglobant & condcnfant, Luciqve caliginem obvertunt. Ut inde fempei
in Mentenoftra, utin Mundo, aliqvid illuminatum, aliqvid obfcuratum,
reperire fit : doncc tcmpus veniat, qvo DEus & Mundo & Mcntibus
tcnebras expellat omnes, faciatqveTerram a*qve ut odum pcHucidam , au-
fcratqve omne velum aboculis mentisele6lorum fuorum. Qvodutrum-
qve in vita futura futurum , fandiifima DEI noftri oracula prjenun-
ciant.
8 Interim ex hoc Capite evidens efto:
I # Mentis humante flatum fimilem ejfe conditioniilliy cui fnbjacet Mundus
ipfe : nempe ut a tenebris incipiat & in lucem definat. (QyiaDEus res
qvas aeternitate donaturus cft , exnihilitatis aby{foinEffenti;eftabilitatem
ducit.)
II. IUk
Lutta perpetua. 2 »
I I. iUis autem Terminis (tenebris nempe primaevis & ultimae Luci) qvic-
qvid interjacet mixtum effe ex utroqve : Lucisqve cum tenebris femper efte 8c
fore lu&am, donec Lux elu&etur tencbras.
III. Luci mejfevim peUendi tenebras, non contrd. Ubicunqve enim
Luxoritur, ibitenebraemoxautrarefcunt, aut evanefcunt : ciim ex adverfo
tenebris ad Lucem locomovendam virium nibil fit.
I V. Per confeqvens/ qvando Tenebr* in Mundo , aut in Mente , invale-
fiunt, nonidalidvifieri, qvdmLucislococejfione, & qvafi indultu, autcerte
fegnefcentisL
V. Hmc Lucicum Tenebris congrejfum femper viEioriofum ejfe ; omnem-
qve errorem Veritati alicui detegendae occafionem adferre , expericntia
tcfte. r
VI. Ergo fi Lux inflare ac fe continub dijfundere pergat , Tenebrasnulltbi
reperturas latibula unde non peUantur, certum efi.
VII. Nihil proinde refiare nifiut Lucis pergamus vefiigare , qvantumqve
innobisexplanare, Vias^ qvibusilla fepotcnterdiffundere,in qvasvisabditas
etiam fpecus finuare ac penetrarc , totumqveTenebrarumregnumfimu!
aliqvando adoriri, oppugnare, Deiqvc ope expugnare valeat.
A P.
X.
T>e viis Ltuis qvibm fe naturalitereffundit & diffundit.
NOfiine perqvam viam Jpargitur Lnx\ qvaerit ex Jobo DEus : non
invenicndi dcfperationem incuticns, fed inqvirendi ardorem vellicans.
Cert£ enim qvae ibidem de Balaenas capiendi impoflibilitate j & alibi de pro-
funditatis terrae, humano ingenio imperveftigabilitate ; alibirurfum de ftel-
larum innumerabilitate, & fimilibushabet DEus , dtjficultatem, non impojfi-
bilitatem, innui, hoc ofiendit, qvbd adomnia iUajam aliqvatenus humana plne-
trayit indufiria. Nempe Balaenis qvoqve feptentrionales noftri hamos
injicere, &CoImographiperambitumterraeprofunditatemejusmetiri , 8c
Aftronomi ftellas humano vifu dignofcibiles Cnecauteminvifibilesoften-
tabat AbrahamoDeus) fiibnumcrum redigerejamdidicerunt. Necqvod
de viis Lucis eatenus deprehendere Optici , nihil eft. Omnia qvippe qvae
circaLucem, & aLuce, &inLucefiunt, (propemodum etiamqvidipfa
Luxineftentiafuafit) Mathematica certitudinedemonftrant: utdefcien-
tiae Veritate dubitationi locus non relinqvatur.
D 2 z Videa-
1 2 De viis qvibus
i Vtdtamns ergb an ex deprehenfls Lucishujus externaviis , &cumviis
Lucis interna collatis , fundamenta eorum o^va molimur erui qveant. Ut ni-
mirum Natura ipfa nobis ad Artem , ars vero adpraxin qvam qvaerimus,
praefignet femitas. Non autem omnia qvae ad Lucis naturam fpe&ant ex-
plicabimus, (non enim id hujusloci) fed qvae ad rem praefentem facere vide-
buntur, Thcorcmatibus proponemus , & ad Mathematicorum imitationem
demonftrabimus , qvam breviffime, Qvanqvam tametft plufculum diffundi
contingat> tanti efi contemplatiohac Lucts, ut lucidas mentes aliqvidhuc tem-
poris & opera impendere, nec pigere debeat, necpaniterepojflt.
Theorema. I.
3 Lux hahet fuumfubjetlum d cjvo ejjluit • & objeclum in fvod influit; &
mediumperqvod transftuit. (Ut Luxdiurna , effluit aSole, inTerram, per
Aerem. Et qvxvis alia Lux , c corpore qvovis lucido , in corpus qvodvis
opacum , pcr corpus qvodvis diaphanum , fcu pellucidum. ) Similiter InteU
UUualis Lux cognitio, venit d Rebus y per Senfus in Mentem.
4 Corollarium I. In Luce itaq ve corporea tria funt & confiderantur cor-
pora, Lucidum^ Pellucidum,Opacum. (Tollelucidum, nulluserit cffluxus;
tolle pcllucidum , nullus erit transfluxus ; tolle opacum , nulluseritln-
fluxus : id eft* nullus erit in toto fluxus, nulla Lux. ) Similiter cognitionis
Lux nuila ejjepotefi, ubi aut Res, aut Senfus. aut fJMcns defunt.
Coroll. II. Lucu natura tota conjifiit tn fluxu , h. e. motu ; (Tranlit enirn
aliqvid abaliqvo, peraliqvid, inaliqvid:) tta rerum cognitto tranfitus qvi-
damefi^ cjvo mcns ab alicjvonoto> ad aliqvod ignotum, medtanttaltcjvo partim
?joto y parttm ignoto, tranflt.
Coroll. III. Lucis naturatota eft minifiratoria , uniendts fenfuirebus dijfi-
tis , ( ut de iis ambiendis aut declinandis judicium fieri poflit : ) deftinata.
Similiter cognitio rerum non proptcr fc eft, fed propter dcle&um & ufiim.
Theorema. 1 1.
f In Luce ergo qvia fluxus efl, efi alicjvid cjvod fluit, & funt terminu Unde,
Qvd, §tvo,flutt ; &funt modt certi tttius fluxus. Explic. Qvod fluit eft Ra-
diusLucis: Undefluit , eft ipfumcorpus lucidum ; Qva fluiteft medium
pellucidum; Qvo fluit eft Objeclum fivepcllucidum, fivepolitum, fivc
Opacum. Modt fluxus funt , dire<5his vel obliqvus. Ita in rerum cognitione ;
tjvod tranfit, rerum fimulachra feu fpecicsfunt : LWetranfeunt funt res
ipfe ; Gfcvd tranfcunt, funt fenfus externi : Jgvo tranfeunt, cft Mens;
Ejusqveparsqvaxiampertuft ,Iucemtn^ : qvae-
dam polita Lucem refledcn s , Atttntio & Judictwn : Qvaedam Opaca Lik
cem
fe Lux diffmdat. 2?
cemfpargens, InttUeSlus ; Iumen qvodhaufitratiocinatione mox fibimul"
tiplicans.
6 T>ejinitiones.
I Radius tftlucidtfreciesfeutmago fv«Um. (Videbis id , fi cuicunqve
luado,(utSol I ,Lun aE) Candel 3e ) fpeculum apponas; imaginem enim e us
feculo impreflam mox videbis. Unde autem niii ab illapforadio?) Ita
qvicqvid cognofcendo menti infertur , & in menteeffulget, rerum fpecies
leu miagines lunt. ° r
mr ^'«dumefavodradios dfe frargit. UtSol, Luna, ftell3e,CandeIa,&c.
NB. Non folum tamen lucidum, fed & lumi nofum feu illuminatum,radios
dcfcmitw; Inminis nempeqvotinftumeft, vi. Videmusenim in fpeculo
omniaobjcclacorpora, reprefentari fi lumen adfit : nihil vero, fiabfit.
Qvare id j nifi qvia corpora luce tinBa radtant . non ttnBa non radtant.
J PeUtictdumeft^vodradiostllafostransmittit. (Ut , Aer , aqva vi-
trum cornu, gemmce qv*dam, &c. alias dicuntur, transparentia, Grxct
Dtapbana ) r
4 PontumeftqvodradwsiU^osreflcmt^&ammmit. (Utfaciuntomnia
Specula lamfuperficie, Aqva,01eum,Mctallum politum, Vitrum cuitrans-
parenna adempta,&c.)
f Opacumeft^vodradiosilUfosrepercutit^n potius difcutit.) &percorpo-
ra vmnafrargrt: (ut faciunt qvx cralTam & afperam habent fuperficiem,Ter-
p V v P ^' g ■ T' S C ° [ N S* EfFe,5lum trini iI,ius Lucis objcfti (Pe/luadt,
Polp&Opact,) vidcrepoteftcui volupeeft, fi in conclave tencbricofum
undiqve claufum, foram.ne fado Solis immittat radium. Si enim radius ille
incidet m oppofiti parietis foramen aliqvod , aer in foramine illo contentus,
transparenna fua^radium transmittit, forasqve mittit , nulloejusveftieioin
conclavi r^o, h. e. tenebris ejus non difcuflis. Si radius incidat in fpe-
culum, reflexam fol.s imaginem in oppofito pariete fpedabis, fideniqve
idem rad.t. s in ipfum panetem , aut aliud qvid afperum incidet , repercuffus
excitabit lumen m toto conclavi. Atqveitafeqvoqveanimihominum ad
Yerttaturadtos tnaqvahterhabent. Qvidam otioli funt & torpidi, nihil ferme
recipiunt, omnia fine ufu transmittunt : alii hoc folum qvod recipiunt
rzcxcxxxnuMnemonict. Aln deniqve qvicqvid recipiunt,difcutiunt : h.e. confe-
qvent!asneaunt,rat^
J eJi 9 V* m COr P° rU d i em M^fictem perpendiculaxttd
tnctdtt. Obltavnjvt collateralitcr. Ut qvibus Sol mericiianus ad capitis
verti<emert, direfte eospetit: qvibusveroadhorizontemeft,eosobliqvis
tantum radiis ftnngit. 1
^ y 7 Axiomata
jo De VttS) qvihus
7 Axiomata de Lucido & Radw.
I Suhjecla lucida , unde Lux fluit , funt veldDEOpofita in firmamento,
Sol , Luna 9 StelU : vel arte fatta, Candel<e> faces , &c. Similiter Subjefta
mcntibus lucem miniftrantia, funt vcldivinitusdata, vehabhominibus fub-
miniftrata. Dtvmttus data, &in confpedu Intclledus ndftri Luminarium
inftarfufpcnfi ,funt: I. Mundus ipfererumplenus. II. Animus hominis
innatis notttits radians : qvem idcirco Lucernam DEI appellat Salomon
(Prov. ?.o. 27. ) III. Superaddita fcripta Lex, de q va idem Salomon, Lex
cjt Lux. (Prov.tf. 2,3.) Humanttus vero mvent* faces funt , Opcra arte
fattalk Lihri humano ingentofcrtpti: fed qvarttum lampades noftne caelefti
luci ccdunt, tantum humana fcripta & Opcradivinis.
z Qvicjvid tn Lucido efl, ut ejuspars, luctdttm c/?, tametfi magis & minits.
(TotusSol, totaqvecandcla: flamma, fplendet; per omncsminimasetiam
particulas : ctiamfi ma ulas qvasdam in ipfo ctiam Solenotarefit. Non
qvod tencbricofe fint aliqvae ejus partes,f<;d qviaminus aliisfulgida?. ) Ita
qvicqvid in Mundo , Mcntc , Scriptura , divinitus fiictum, dichim , infpira-
tum rcpcricur; omniafunt Vcritas, tametfialibiqvam alibiclarior : Seipfa
tamen fimul fumpta omnia illufirant , unamqve totam verifulgidam lucem pro-
gencrant.
3 Omne luctdum radiat. ( Paret ex definitione lucidi : ) Sic omne ve-
rnm habct idcam feu fpeciem : qvam a fe emittit, feuper qvam cognofci-
bileeft. ,
4 Omne luctdum radiat femper. (five: Radii alucidofluunt continud,
fineintcrruptioneulla, fivcqvis attenditfivenon. Ita Sol qvamdiu Sol eft,
& omnis flammaqvamdiuardet,non potcft non radiare. ) Sic Veritasrerum
perpetuofe, pcrproprietates&aftiones, paflionesqvefuas,.prodit.
. f Omne luctdum imdiqve radiat. ( Qyia nempe nullum eft lucidi pun-
<5tum non lucidum , per Ax. 2. Non unus ergo radius prodit alucido,
ex. gr. Sqle ; fed qvali infiniti.) Ita omne Vcrum non cx toto tantum,fed per
omnes minimas partes vcrum eft, & verum fe cfle prodit.
6 CMagis^ luadum magis radiat. (ut Sol magis qvam Luna , ob fulgo-
rcmmajorem: Luna magis qvam ftellae, obmajoremcorporis apparen-
tiam, & radiorum pluralitatem. Magtsenim radiat , velejvbdplures , vel
yybd fortiores emittit radios. ) Ita Verum menti fe imprimit velqviaper
fe magis verumj ut funt Notiones communes: vel qviafenfibusmagisob-
vium, ut Experimentafenfualia.
7 Omnis radius per lineam rettam protenditur* (Idedqveqvovisppaco
interpofito pracife abrumpitur. Patct id in omni Umbra j qvae radii fcu
radiorum
fi Lux diffundat. j j
radiorum interceptio eft. Corpus enim lucidum radium emittens, &
Corpus opacum radium intercipiens , & Corpus obumbratum , cui radii in-
tercepti funt , femper ih eadcm re&a linea reperiuntur.) Sic Veritatis radius
Menfem, cui fcimprimat, dire&S petit; intervenientetamenfalfbaliqvo
praefuppotito, intercipitur.
8 Nullus radius in infinitum protenditur , fed qvousqvepotefi. ( Patet id in
ftellis illis, qvae ob exilitatem radios fubtiliores emittunt : utviderinifiper
inftrumenta Optica non pollint. Etaccenft noihiin patentiirimocampo
candela prope adftantibus (atis radiat , remoris.minus , remotiiTimisevane-
fcit, h.e. ad illbs ufqveradiisfuisuon pertingit.) Sic Veritatisradii nimis
remoti evanefcunt. Qvomodoenim meafficiat qvod a fcnfibus meis, ficre-
motum eft, ut ad me nulla ejus perceptio penetret ? )
9 Radius qvo Lucido propior, eo fortior; e^vo remotior eo debHior : idqve
pro dtfianti* ratione proportionate. ( Seqvitur hoc e proxime antecedentc
A xiomate ; qvia Lux in fuo fon te fulgentiffima eft ; inde per radios diffiuc n s
Janqvefcit. Hinc eft qvod qvi ad candelam Librum diverfa a luce diftantia
legunt, diverfimode etiam de luce participant. NempeqviLibrumluci
opponit fpatio uniuscubiti, duplum habetluminispre iilo, qvidiftat per
duos cubitos; & triplum prae illo, qvi per trts; & qvadruplum prxillo
qvi per qvatuor, &c.) Sic rerum Veritas qvo propiusinipe&atur, eo
certius elucet.
10 ,Qmne Lucidum (frhariceradiat . , (HoccftLuxradios qvaqvaverfam
diffuhdit. Patet id in candelanodHiconclavi illata, totum conclavcfur-
fum,deorfum, adlateracolluftrante.) Itarerum Veritas fpeciem fuiqva-
qvaverfum dtffundit , omnibusqve cognofcere cupientibus fefc com-
municat. r^icijrbn) tjq b$ m r
1 1 Omnis ergo Lux attivitatis fute ffharam , extra tjvam fe non porrigit y
habtt f mdjor lux f}><eram ma)orem , minor minorem. (Hinc eft qvdd Joco
parvoilluminandoluxparva fufficif, majorimajor reqviricur. Illuminan-
do enim conclavi fatis eft candea; fpatiofopalatioilluminando, opuseft
aut plurihus. candelis, aut facepraegrandi. Mundoilluminando fol tantje
molis vix Fufficit. ^ Ita rcs Verltatisclarae , ampliorem habcnta*5Hvitatis
fphxram, obfcurioresminorem. Et Ammuscapaxmdtishabet onus, an-
guftior paucioribus expletur.
12 Raditts intra fuam fyhrtramnunsjvamperit. (Si enim transmittituv
a pellucido, extendit fe !iber£ qvoufqve poteft, ad f phaerae fuae peripheriam ;
C refle&itur, integer alio tfinfit v(i repercutitur, in multos minoresradios fe
dividir, 8c vim fuam in tanto plura exferit. ) Ita rer um Veritas aeteraa cft :
fi qvis
^ t Diviis qvibui
fiqviseamnegligit, eamanet; fi altericommunicat,tranfit • fiexamineali-
qvo difcutit, co magis enitet & fe multiplicat.
^ylxiomatadepeUucido feu tranfparente.
i j Omne pelUaJum raJios transmtttit y Opacumfifitt. ( Patet ex defini-
tione peliucidi & opaci.) Ita rerum Veritas fcnfus tranfu , in Intelle<3u&
Mcmoria fefe figit. ( Nam amoto mihi ab oculis Elephante , imaguncula
ejus cx oculo mihi perit, non item e memoria & intelledu. )
14 Lux fine peUucido aJ opacum nonpenetrat. Itarerum, Veritasfine
fenfuad Intelleftum nontranfit.
1 f Lucu penetrationem impeJiunt non foliJ.t^ ut talia, feJ ut opaca. ( Vi-
trum enim fatisfolidx, fpiflx , duraeqve fubftanti* eft , & tamen qvia purum
& pdlucidum, radios transmittit. ) Ita Veritatis ad Intellechim penetratio-
nem impcdiunt nonSenfusutcorporci, fed utcralfisoccupati& impediti,
&non defrcati.
16 PelluciJa feipfa illuminare neaveunt , (multo miniis alia corpora : )
illatum tamen lumen mox recipiunt aJ opaca transferunt. ( Per fe patet. )
Ita fenfus noftri a feipfis nullam Veritatem cognofcere nati apti funt : obla-
tam a rcbus mox accipunt, & ad intellechim transmittunt.
1 7 Pettiiculumut lucem puro nitore recipiat , & transmittat , purum effe ab
omnt colore vportet. Ita fenfus fi rerum Veritatemlntellc&uitransmittere
volent puram , ab omni alieno humore & q valitate puros efle oportet.
1 g PcUuciJum Juplex raJium refringit , rerumqve jfrecks falfu parit. (Ex.
^r. palus fluvio innixus, qvia pars ejusperaerem pars per aqvam videtur,
infra&us vidctur , cum non fit. Alio item colore pars per aqvam fpe&ata
& majori craflitie apparet , qvam per aerem. ) Ita fenfus rerum fi non im-
mcdiate a Rebusveniat, fedpertraditionemalienam , pravos & erroneos
conceptus plerumqve progignit.
1 9 (^tvic^viJ ergb in raJiorum refraBione eft,fltu,fgurJ>colore Jepravatur.
( Nam altitis aut humiliiis fitum vidctur , majusqve aut minus qvam eft, aut
aliter coloratum)Ita qvicqvid per prxjudicia cognofcitur,prave cognofcitur.
^Axiomata de Objeflo polito lumen refleftente : h. e. de rerum
Specu/is.
20 Omne fleculum raJtos exceptos refletttt. Sic omnis attentio, Veritatem
perceptam Intelleftui imprimit.
z 1 Speculum raJtoforttori aJmotum fortius y Jebiliori Jebilius reflettit. (Qvid
fit radius fortior aut debilior, ex Axiom. 8. patet. Admove fpeculum
cancfel* unius palmas diftaratia ; fortiflimelucemejusreflcdes,qv6cunqve
voles :
De naturalibus viis Lucis. ' 3 3
voles: fedremove idem (peculum ad cubitos aliqvot , femper debilius re-
fle&ere videbis.) Ita Attentio qvo propiiis rcbus ipfis feapplicat, eo plus
percipit, & Intelle&ui imprimit: qvoremotiiiseo miniis.
22 Omne jpetulum tantum lucidi reddtt qvantum accipit; imaginemfciL
lucidt, veltotam velex parte. (Ex. gr. fi totus fol radiat , totum folem ; fi
dimidius, dimidium. ) Sic attentio qvantum ei rerum oftendes tantum
accipiet, & ad Intelle&um transmittet.
23 Speculum planum tmaginem rei paremreddtt: (Nec majorem, rcc
minorem. Sunt autem plana fpecula qvae fuperficiem habent neccon-
vexam, nec concavam.) Ita attentio fi qvanta reqviritur adlit, remex
dignitate fua sftimare fufficit.
24 Speculum conzexum imaginem reddit reminorem. Ita attcntionon
fetis in rem explicata obitcr tantiim res recipit , necearummagnitudinem
aeftimat.
2 f Speculum frattum , alidsve dt(lortum , imagines rerum confrattas & di-
fiortas exhibet. Ita attentio in plura diftrafta , aut non aeqvaliter rebus ap-|
plicata, Rerum conceptus diftra&os inarqvales , diftortos & monftrofps,
efficit.
Axiomata de Opaco lucem repercutiente.
16 Omne opacum Lucts radios fifiit , h. e. Ulterius penetrareprohibet :)
Sic intelle&us Veritatem rerum in fe fiftit, qvia Veritasqvo profundiiis
penetrct qvam ad Intelle&um, non habet.
27 Omne opacum eo ipfo yvbd radtosfi(tit,repercutit , h. e. Jjumenfacit.
(NempeqviaRadii, ut & Lucisipfiusnaturatota, motus eft,fiftiitanon
poteft ut fixus haereat : fed aut transvolat aliovcrfum totus, ut in reflexione ;
aut fe in vicina difpergit totus, ut in repercuflione : ubi difperfu* rtdius Li>
men dicitur. ) Ita Intelleftus Veritatem rerum in fe non fic accipit ut illa
acqviefcat; fedeamautrefle&itinalios, docendo; autfibi&aliismoxinde
cognitionisLumenmultiplicat,alia exaliiscolligendo.
28 L umen etiam radios Jfrargit , ubi ubi in opacum incidity repercutitur.
(Unde Lux apud Opticos in incedentem & repercuflam dividitur. Incidens
dicitur, qvx immediate ex ipforadio repercuflb, in ipfo radiorum difcutientc
corporeopaco, effulget: Repercujfaverd , qvae ex Luminealibiiterum ad
opacumallidente, &denuo repercuflb & retrofparfb, exfurgit.) Italn-
telle<5tus, nonfojiim qvi immediate arebus venit, fed&qviratiocinando
elicitur, aliasiterumrar ioanationesprogignit.
29 Lux repercufa minor efi incidente : utraqve tamtn (imul fumpta fit
major. ( Napi fi librum lcdurus folis radiis obvcrtas , plus utiqve lucis ha-
E bebi s
54 naturatibus viis Lucts.
bebis qvam fi cum obvertas parieti , \ qvo repercuflum lumen Iibrum tibi
illuceat. Plurimum tamcn habebis, fi & incidentem a fole lucem, & reper-
cuffam ik pariete , jundfcim colligas. ) Ita Intelle&us rerum immediate per-
ceptarum major utiqveeft, qvibuscunqve aratiocinatione venientibuscon-
je&uris: nihilominus tamen ratiocinatio Veritatisqve variis modisexpcri-
mentatio Intelle&um rerum omnino firmiorcm, illuftrioremqve, rcddit.
3 o Lumen alifuoties rej>ercuffum in umbras tandem & tenebras dejinit. Ita
ratiocinationis lumen qvo longius a rebus & fenfu recedit , eo fit obfcurius.
Ut videmus (ex. g.) Religionis Lumini accidiffe. Acceptum enim £
DEO primitusper Legem& innatas Notiones Qtoyvmias lumen; &per
varias traditiones varie per genus humanum propagatum, tandem in umbras
defiit , non in Gentilitate folum, fcd & in mcdia Ecclefia. Qvia lucis fonte
negle&o, Lege, repercuffam tantum lucem , perTraditiones, fibimutuo
• porrigebant : magis magisqve fic a luce incidente clara recedfentes.
Axiomata de llluminatione Rerum.
3 1 Lux emergens paulatim augefcit. (Ex. gr. dume fcintillisfax accen-
ditur: primiim ex obfcuro filice eliditur fcintilla ; qvae conje&a in ignis
fomitem glifcit, admotoqve fulphure, flammefcit, tandemfaceaut taedi
acccnfa lucet. Ita cum fe Nox in diem commutat , aurora pracccdit, tunc
dtluculum , dein cxorientis folis jubar , tandcm ipfcexorti fulgor^ &c. ) Ita
cognitioncm rcrum diftin&amconfufa , claram obfcura, naturaliffimeprae-
cedit, demumq ve gradibus fuis explicata nitefcit.
3 2 Lumen in c[vicqvid[ibi obvium incidit , id vifibile reddit ; ( Qvia tcne-
bras mox difpcllit , ccdereqve cogit : ) fic Ratio ,* feu Ideacujuscunqve rei
bona, in qvcmcunqve Intelle&um incidit, Lucidum eum reddit , ignoranti-
amqve pcllit.
33 Lux non inJluitniJipercontaSlum (five, Luxnihililluminatmficjvod
radiss contingit. ) Neqve rcrum Idcae intellcftum influei e poffunt , nifi ei
fcnfu mediantejun&x.
34 Radius Lucts direttefibioppofitadtrettepetit , obhqvaobliejve , averfa
nullo modo. (Ita fol verticalis vehementilfime Iucet&urit, horizontalis
miniis, fub terram merfus nullo modo.) Sicrerum fpecies , feu Idcae , fi at-
tcntioncm dirc&e obvertasbene fe imprimunt; fcgnius, fifegniiis; nullo
modo, fi nullomodo.
} f Lucesplures , radios Jimuljungentes , lumen augent. ( Patet id in con-
clavi, pluribus candelis longe plus qvaxn una illuminato. ) Sic in mcnte, qvo
plusfcibilium cognitorum, eo major fcientix Lux.
j 6 Lux (tamen)majorobfufcat minorcm. (Praefente enim Sole, nec Lunae
nec
i i
l
fafc
De' t naturalibus viis Lucis. ^
nec ftellarum nec candelae accenfae , lumen percipicur : propter exilitatem
fui refpcctu fulgoris illius majoris. ) Ita in Mente hominis fi qvid fublime,
excelfum, divinum , animum inflammat , ita occupat totum , ut infei iorum
rerum defideria, cogitationes, intelle&us, hebefcant.
37 UWagna Lux ad magnum Calorem excitandum vim habet. Sic a
magna in Intelle&uluce , magna feqvitur in voluntate propenfio , ad ea qvae
bona : & magna averfio ab iis , qvae mala efle clare intelliguntur.
38 Lucis radii coUigi , uniri & condenfari ita pojjunt , utinpunttumco-
rant.) Id qvod fit recolle&ione & in enum coaclione radiorum , inftru-
mento pellucido concavo.)Simili artevismentisconcentraripoteftperfcn-
fuum & Imaginationisrecolle&ionem, & in unum aliqviddefixionem.
j 9 Lux ita condenfata vahdijfime lucet & urit. (Inde enimfpecula
urentia , etiam e frigidiffima glacie ut narrant, confeda. ) Sic intelledua-
les rerumradii in unum colle&i , validiflimeinanimostorqveripoflunt, ut
non illuminent foliim Intelledum vehemcntcr, fed & Voluntatem acccn-
dant & inflamment , etiam dum fe in rcs ardoreindignas (tcrrenas , impuras,
noxias, ) colligunt.
40 Lux primario inefl lucido, fecundarioiUuminato. Ita Veritas primarid
eft in rebus ; fecundarid demum in Mente, rem dextre intelligentis.
Axiomata de Vifione Rerum.
41 Lucidaomnia vifum feriunt. Sic omniaintelligibilia, Intellecluni
petunt, modo Mentiobvertantur.
4Z Lux fola vifionem non abfolvit , fedcorrelatam re<jvirit Oculi operatio-
nem: qvi & ipfe fuam habet ftru&uram , attioncm, viasqveqvibusluciob-
viat. Ita rerum Veritas qvanqvam fe per fenfus Intelle&ui praefentat : In-
tellecTiioncm tamen rifi & Intelledusco-operetur, non abfolvit.
4? Oculusutvideat, videndis obvertiopus habet. Intelledus fimiliter in-
telligendis.
44 Oculus iUuminari opusnonhabet , fedResvidenda } (ficut & Speculum
qvodvis meliils in umbraftans, rerumin luce pofitarum imaginesreddit,
qvam fi ipfum qvoqve in Iuce conftituatur. Ratio eft, qvia radii lucidi for-
tioresfuntluminofisradiis. (PerDefin.2. &Ax.z?.) Lux itaqve fi ful-
gore fuo oculum occupat , rerum aliarum vifionem impedit , qvia obfufcat :
perAx. 36. Hinc qvifuntoculiscavis, melius vident , & per lucem fulgi-
dam eminus fpe&aturialiqvid , palma oculis fuper impofita fulgorem folis
ab oculis (qvantum poflunt avertere folent.) Ita dum rem aliqvam clare*
intelJigivolumus, non ingenium torqveri , autcogi, opuseft : Sedintelli-
E i gendx
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
De naturalibus viis Lucis.
gendae rci rationem vcram in confpe&u ejus clare explicari , mox clare
percipiet.
45 Oculus non injfharam videt , fed ante fe tantum. ( Luccm fphaerice
radiare diximus ante; (Ax.io.) fed non fic Oculus : qvi radios rerum
antefe tantum pofitarum excipcre fufficit : ideoqvc in cam folum rem , aut
rei partem dire&e obvertendus eft , qvam videre cupit. ) Similiter Mentis
attentio naturd fud in unum fertur : fi cogas ad plura fimul , nihil refte perci-
piet : qvia, Pluribusintentusminor eji ad fmgula fenfus.
46 Ut Lux itaVifttS) aBivitatufutehabetfrharam, extracjvamfenon
forrigit. ( Qvia Vifio fit per pyramidem ; cujus bafis eft corporis vifi dia-
meter, conus autem oculi centrum. In Oculi igitur , (fcu pupillae) circum-
ferentia, repraefentatur rei Imago: fi res illapropeadftct major, filonge
diftet minor, &c. ) Ita intelle&us minutias rerum non bene perfpicit , nifi
admoveantur propius, diftantia proportionata.
47 Oculus ut purevideat^abomnialtenac/valitatepurus fit. (Nam I&e-
ricis , qvi Oculum flava bile imbutum habent , omnia videntur flava : UMe-
lancholicis fufca , &c.) Italntelle&us utrespure vidcat, abomnipraecon-
cepta opinione liber fit oportet.
48 Oculiis purusnonaliud, necaliter 9 e/vdm iUires exhibetur > videt. (Id
eftj rem illam qvam ofFers, nonaliam: &qvidcm tantumejus, qvantum
oflFers : eodemqve fitu, figura, colore, qvo offers. Si offers hominem
videt hominem: fi totum, totum : fipartem, partem; fi ftantem, ftantem ;
f! cubantem, furgentem, cadentem, album, atrum, talem qvoqve.) Simili-
ter Intcllcftus mentis fanae id ipfum, tantumqve & taliter intelliget , qvod &
qvantum, & qvaliter, fibi per lucem claram praefentari fentiet. Qvia xqve
facile lucida ut tenebricofa , pulchrautturpia, emortuaut viva , caelumut
terram,&c. &fpcculumqvodvis , & oculus qvivis, & Intelk&us qvivis,
recipit ac repraefentat.
Cap. XI.
^vibus viis Tenebra fe Lnci offundunt.
Vldimus apertas Lucis vias, Tenebrarum occultas videamus. Etfi enina
non tam vix fint, qvam diverticula & latebrae : non ignorandae tamen ,
fi expugnandae. Paucis ergo, Ubi, Qvomodb & Qvdfud vi, praevalere Luci
foleant tenebrae, attendamus.
1 Qve-
De viis Tenebrarum.
i ^ocuMveLuxnuUaperttngtt (ritcdirc&zk& t y tUne .
bra fixam obtment fedem : ut in fubterraneis profundis antris. Similiter
Seer 11 ^" 1 nUHa penCtraVit rerum c °g nitio > ibi ignorantiam regnare
i 9^cun«veLuxincidensnonpmingit,fedrepercuflh umbra
ntdulatur. (Utin recefTualiqvomontis , autfubarbore, autin domusan-
gulo aliqvo , &c. Ita fi qvis ex obliqva tantum informationc aliqvid de re-
bus percipit, obfcuram tantum & umbrofam earum cognitionem , illum
habere neceile eft.
. 5 Ornne opacum, intus occlufum , Tenebrarum receptaculum efi. ( Ut !apis
mtra vifcera fua. ) Ita homo fenfibus privatus, aut eos rcrum contemplationi
obvertere nolens, vel ndciens, vel negligens, intra fe tenebricofus fit oportet.
Hmc tenebrarum pnnceps hominibusterrena objicitbona, illisqvefenfus
cxplet, ut mcliora & veriora bona viderencqvcant.
4 OpacuminlucefttumalterdfuiparteUluminatur, alterd umbratur. (Ut
Lunae,Terrae, & cuivisin lucepofitocorpori evenit. ) Ita Homo in Mun-
doconlhtutus, corporeqve&rebuscorporeiscircumdatus, qvatenus Sa-
pienti* luminicolhgendof;obvertit,eatcnusilluminatur: qvatenusautem
terrems circumftatur , & afficitur , & movctur ■ eatenqs umbris im-
mergitur.
5 Qvicyvidfe d Luce avertit , ei ipfo fe ipfum obumbrat. ( Ut Bos a fole
averfusfucim mox umbram ante fe habet. ) Ita Intelledus arebusad feipfum
aveHus phantafmatum umbras, profcientia rerum vera, fibi progenerat
Voluntas autcm a DEO , vera fua luce , averfa , qvibuscunqve aliis fe oble-
Ctet, lpfa fibi cauia eft ut umbras pro rebus habeat.
6 Umbra & Tenebr* efenttam realem & pofittvam mentiuniur , avam
tamennonhabent. (Videri enim.qviddam.luceipfarcalius,denfius,pal-
pabihus, volunt, cum nihilfint, praeterrealisenentia.'lucisprivatio. fu-
perventu enim lucis mox evanefcunt , & qvod nihil fint , fateri coguntur.)
Ita fibi Ignorantia qvoqve , imo & errores ipfi , placent , & fe proipfiflima
fcientia & ventate, qvam diufola funt, venditant ; fed a fuperveniente fcien-
tia&Veritate ? utnebulaalble,di.ftelluntur. •« *
7 ^mbra^rafentatCorpof^ ,
lut tmagtnts ejusfufientattone) blanditur. Sic lgnorantia ignorantious & error
errantibusplerumqveplacent, tanqram fcilicetgenuina fuiimago : pmer-
qvamqvicqvidaffertur,alienumvidetur.
8 Lux umbram&tenebrasnecmetutt.-necfugit: Tenebr* autcm Lucem
& metmnt, &fugiunt. Ita rei notuia & certitudo clara, nec alienam igno-
E 3 rantiam,
3 8 De viis Tenebrarum.
rantiam , nec circa rem ullam crrores , curat. Ignorantes vero & errantes,
qvia fibi non fatis conftant , veritatis lucem plerumqve fugiunt , aut de~
clinant.
9 Luce ccdente Tenebra accedunt , recedente receiunt. Ita fi qvis Cogni-
tionis lumen colligere negligit , tenebris Ignorantix viam ad fe fternit. Si
Veritatis certus efle noncurat, erroribus ad fe aditum praebet. Contra fi
qvis fcientiae & veritatis lumini dat operam , eo ipfo ignorantise & errorum a
fe exigit tenebras.
i o Umbra lucem fugiens , femper in oppofito lucis fedem cjvarit. Ita Igno-
rantia & error ibi potiliimumfedem inveniunt, ubi inqvtfitionis & examinis
minimiim reperiunt.
n J%vi Lux major, & Corpus ei oppofitnm magis opacum , eiumbra
denfior. Ita qvo clarior Veritatis Lux alicui afFulfit, eiqve fe ille pertinacius
oppofuit, eo majori caecitate feipfum involvit.
iz §kvo corpus htcidum opaco minus efi , eo ilhsminat minm , eoqvemagis
umbram crefcere & fe dtlatare facit : e Contra qvd majus efi lucidum opac^ eS
. id plus iUuminat , umbram<yve decrefcere , a c tandem evanefcere , cogit. Ita in
Animo errante Lucis, parum errorem loco non movet, crefcere potius per-
mittit: multiim, autem lucis multum iiluminat , erroremqve debilitari ac
decrefcere, tandemqve evanefcere, cogit. Atqve lta viarum Lucis & Tene-
brarumTheoria eft : Praxisfcqvitur.
C AP. XII.
gvomodo vi<e Lucis ad Tentbras efficaciter undtqve potenter
pellendum complicari , & rhe af>pficari>
fojfint, ac debeant ?
POlfe artes opticasadLucisintelle&ualispraximaccommodari, patere,
jampoteft : Problematibus tamen ahyvot , inexemplts adduttis , resfiat
Problema I. Lucidum,utclareluceatefficere.
Triplici hoc obtinetur cura. i. Omnes lucis partes ut luceant effi-
ciendo : amotis fcilice , qvae ad umbrare poffunt , five in ipfa flamma
( ellychnii fuperflu itatibus) five circa illam. (per Ax.i. Cap. io.)
2. Diapbanum fit clarum & fubtilt ».;. non nubilofum, nec denfum, &
qvantum poteft fimplex. ( Ax. i j. 1 4, 1 f > 1 6> 17* ) 5. Objetfum ipfum
rettl
Jgvomodo vU Lucis adverfus Tenebrasroboranda. ^
reSte Luci obvertatur : ut rccipiat luccm incidentcm & repercuffam fimul
(per Ax. 29.) Magna ergd in Intdle&u qvoqve Lux accenditur ; fi
1. Qvicqvid inoperibus , verbis , di&aminibusqve Deioccurrit, menti
humanae colluftrandae adhibeatur. 2* Et inftillentur illa per (enfus claros.
} • Mcntesqve attente obvcrfentur.
//. Aliqvid valde illuminatum reddere.
Tribus hoc itidem abfolvitur. 1. Sumatur lucidum majus , cjvod
faciat lumina aut plura , aut robuftiora (per Ax. f. 1 1. ) 2. Illu-
minandum fiftatur intra luciditatts Jpharam ; & c/vtdem lucido ejvdm
proxime fper Ax. 9.10, 11.) $. Et obvertatur (tc luci , ut radii in
illud diretii , & perpendiculares incidant : (Ax. 29. & $4. ) Valde illumi-
natum erir, qvicqvid fic luci admovebis. Ita fi Mentem hominis val-
de illuminatam rcddere vis , admove illi aut Lucidum fulgentiiTimum ,
DEI Verbum; aut lucidapluraqvotqvotpofTunt. Nempe Naturam ipjam
rcrum> Sc Animi Notiones internas omnes: atqve tum contineMentem in
horum centro, utradiiundiqveincidant,& obverteundiqveattentionem :
impofljbile erit non oriri magnam Lucem.
Ut aliqvid videatur efficere.
1. OfFeraturoculisnonoccipitio. (per Ax.<\\. 4?.) 2. Oculiaperian-
tur. (Ax. 41.42.) 5. Lumeninferatur , qvou rem radiare faciat. (De-
finit. 2 . cum Corollario fuo. ) Similiter fiat cum Intelledu.
IV. Ut res qvanta qvanta eji videatur tota.
Praefenta eam vifui totam , & videbit totam : ( per Ax. 22. ) Ergd &
Intelle&ui qvicqvid oftendis , fi totum oftendas (ab altcro extremo ad alte-
rum ufqve, undeincipit donec ubi definit, abimoad fummum, a dextroad
finiftrum) non poteritnon percipere totum.
V. Ut res videatur qvalis eft.
Efficies id ofFerendo Vifui nativ6 partium omniumfitu, noninverfo.
(Ax. i%. 24, 2.5* ) &permediumpurum, fimplex vaporibusnoninqvina-
tum. (per Ax. 17- 18, 19.) Ergo pariter fi in oculis Mentis fiftas rem
qvamlibet fic, uti eft ; & per feipfam immediate , non per aliena dc ea tefti-
monia & prxjudicia, videbit eam uti eft.
VI. ♦ Ut res clare videatur.
Siftenda eft t. Oculo claro. 2. In claraluce, & diaphano claro, finc
rcfraftione. 5 . Diftantia debita. Similiter ut res clare intclKgantUf, offer
eas
^ Q ^ontodo via meis
eas ( i ) Ingenio perfpicaci ( z ) Clar£ , per Methodi lumen debitum
(5) Cum excitata attentione , & permifla debita mora , non poteritnon
percipcre.
VII. Ut res diftinfte videatur.
Oftcndenda eft , non folum tota obiter , fed per partes , particulas , parti-
ccllas, fingulas. Ad qvod debita mora reqviritur ; qviaadfingula luftran-
dumtranfitudeunoinaliud, opuseft. Metus a. qvia fucceffwe fit , non
fit in momento , temporis tra&um reqvirit. Et in fingulis qvoqve commo-
rari ncceffc eft , fi omnia diftincie percipi debent. Non alitcr Intelle&us res
penetrare poteft.
VIII Ut remota Res velut propingva [peEtari poj/int.
Aut eam oculis admove ; aut fi immobiliseft, ipfam ipfeadi : autfiid
ctiam non licct , aut libet , Tubum pcrlpe<±ivum adhibe, ejusqvebeneficio
rem aliqvanto meliiis dijudicabis. Pariterfiresablntelle&uremotaobve-
nit, aut ut haberi&fenfibuscoramexaminaripoffit, dandaeft opera- aut
fumendus Panharmonix tubus, qvo res qvae per fenon cognofcitur , ex
homogcneis& parallelisfuis, qvantumpoflibilecognofcatur tamen.
IX. £>vod videri non debtt^ ne videatur.
Aut excludatur perpetud, ne in oculos vcniat unqvam ; autneveniat
per lucem ; aut deniqve non nuda , (ed aliqvo modo vclata, veniat , fi abef-
fe non poteft. Similiter qvod (ciri & intelligi nolumus , nunqvamad-
mittendum eft ad fenfus ♦ aut certe attentio aliovcrfum flc&cnda viden-
tium; aut deniqve non nifi cum antidoto accurato , noxiautrefcifcantur
providendum.
X Rem admodum illuminare & infiammare.
Diaphanumfolidum (ut eft vitrum , gemma, glacies, cornu, &c.) ad
concavitatem arte certa efformatum, radios lucis folans (in his exemplum eft
cvidentillimum , qvia funt robuftiflimi) qvotqvot incidum in conum coit,
& eorum illuminatricem &calefaclricemVirtuteminpundum coincidcn-
tix ita concentrat, ut fulgore vifum pcrftringant , aut fi mora jufta detur rem
ipfam in qvam incidunt ( fi inflammabilis eft ) inflamment : Similem vim
obtinent radii rerum Intelle&ualium ( prsfertim cceleftium ) fi fumma at-
tentionis & imaginationis vi excepti in cordis ccntro coeant. Nam & luce
incredibili animos perfundunt , & flamma qvadam corripiunt. Qvod
aeqvcl
adverfm Tenebras roboranda. 4?
oeqve certa arte fieri poflet , atqve prius illud , fi perfvadendi , & animo s
fle&endi artem, aeqve excultam haberemus, & homines aeqve fe formari , ut
Vitrum & fimiles materiae, paterentur.
XI Tenebras undecunqve pel/ere.
Nihil artis eft : infer tantum lucem, tcnebrac mox fugient , (per Ax. i . 6 •
&j. Cap.%.) ItaMentistenebraeultr6evanefcunt,cuicuirescognofcen-
daeofFeruntur : qvia ut oculus lumen , itaomnes alii fenfus, & per fcnfus in-
genium, pabula fua ultro appetunt.
XII. In loca radiis lucis perfe inaccejfalucem deducere.
Hoc fieri poteft fpeculorum radios refle&entium beneficio (vzrAx.
20. &c. ) Qyo enim radius dire&us pertingcrc non poteft (ut in anfraduo-
faterrae, cellarum fubterranearum , antra, &c.) reflexuspoterit, etiamfi
multi ambagiofi anfraftus fint. Multiplicari enim difpofita fpecula poflunt.
QvanqvanTid non fine lucis ja<5tura& imminutione fieriqveat. Vixcnim
ullum datur tam politumfpeculum, radiosqvetam pure rcfledcns, qvin
radius cx partc difcutiatur , adeoqve aliq vid ej us ipfa reflexione pereat , &c.
Ita fi qvis in tam profundolgnorantix velerrorisfuiantrofepultus fit , ut
extrinfccuscircumlatxveritatisfulgoremnullumadmittat, per confeqven-
tias bene concatcnatas , eo deducendus cft , ut tandem aliqvcm Vcritatis ra-
dium notare incipiat, &c.
XIII Oculos T mebris adfvetos , luciferend* adfoefacere :
Conftat ex hiftoriis homines fubterraneis carceribus diu detentos , & luci
defvetos, fubitaneae redditos luci excscatos fuifle. Simile qvid accidit ho~
minibus errorum tencbris aflvetis , ut fi veritatis lux ex improvifo ofrcratur,
exhorrefcant , lucemqve odio habere , & hinc aut fugere,aut oblu&ari , cum
furorc etiam, incipant. Qvid ergo Mc confilii? Ex Ax.^i. petendum
eft. Nempe ut Lux, praefertim caeleftis (NB) non derepente ofFeratur,
plcnofulgorefuo (neexcaecemus&obduremusmagis) fcdgradatim. Pau-
latim nempe elevandi funt homines eTenebrisadUmbras,abUmbriscd
Lumcn , a Lumine ad Lucem , demumqve in ipfum Lucis fulgorcm. Secus
haec res non fit. Ergdfihominesmundaniadcaeleftia, carnalesad Spiri-
tualia, infidcles ad fidem , formandi funt , prorfus gradatione rcm peragi nc-
ceflecft : anotisincipiendo,&hincpaulatimadignotadcducendo. Cujus-
modi prudentiae in Chrifto qvoqve & Apoftolis exemplum hobemus.
Sed incipiamm has viarum lucis Jpeculationes untverfalinopro accommodarc
inftituto.
7 F XIV. Ac~
42. Qjjomoio viaLucU
XIV. Accendere Mundo Lucem intellettualem maxi-
mam> qvd Major non detur.
Si fumantur omnia lucida fimul qvx haberi pofTunt , erit Luxmaxima
qvae haberipoteft. Atqvilucidacjusmodi > undementibusexfurgerepo-
teft lumen, non nifi tria divinitus data efle, Naturam , Scripturam , & Notio-
ms innatas omnibus communes, jamante vidimus (Ax.i.) Ergo fifumantur
omnia illa tria jun&im, & redigantur in lumen unum (ut omnes ibi exftan-
tesfo!es& ftellxincaelointelle&usnoftri, fimulradicnt) habebitur Lucis
flamma qvz haberi poteft maxima. Ultra qvam qvod qvxratur non erit,
nifi ipfa asterna, fcd mortalitati huic incongrucns, Lux.
XV. Luci maxima dare objeflum maximum^
qvd majus non detur.
Lucis intellc&ualis objc&um eft Menshominis, rerum intellcdfcu explen-
da. Maximum ergo maximae intelle&ualis lucis obje&um , erit Intelledus
omnium hominum, univcrfali il!a luce colluftrandus.
XVI. Ut fe luci huic omnium hominum obvtrtant
ocu/iy efficere.
Occulta hic arte opus nullS. Ponatur tantiim accenfa Univcrfalislux,
non fub modio , fcd in candelabro, ut in domo Mundi radios libere fpargat,
vifua adfeomnium hominum oculosconvertet. Hanc enim lucis naturam
effeininfantibus, vix dum natis, apparet : qvosanteomniaaliorumfenfuum
objeclaluxadferapit, oculosqve infciisetiam , adfecontorqvet. Talem
Pulchritudo rcrum ipfarum, qvas ortaluxfpe&andasofferet, excitandie
confveto vcterno homines, vim habebit.
XVII. Ut lux hac ad dijjttas etiam Gentes penetret ,
frajiare.
Simundusfoleshaberetplures (Ex.gr. duos exadvcrfo fibi incedentes)
haberent femper omnes gentes diem : at vero dies fine no&e non praefentis
xvi eft, «ternitati fervatur. (Apoc. n. v. ij\) Unus nihilominus fol
omnibus terris illuminandis fufficit, fucceffivo motu fuo 9 diurno & annuo ;
& pcr vicarios fuos, Lunam & ftellas, &c. ) Ita animoruni univerfalis femel
adverfus Tenebras roboranda. ^
rtS& accenfa Lux, per radios reflexos, h. e. tranflationes Hbrorum ne-
cefTariorum m hngvas vulgares , Gentibuscommunicaripoteritomnibus.
fucceflive.
XVIII. Facere ut qvicqvid homines agant, in luceft.
Sole fupra terram praefente, qvoqvdfeqvisinpatentecampo vertat, i n
luce femper erit: ita fi fapientiae fol rerum omnium qvae funt , &fiunt, ra-
tiones detegens & explicans , fuper hominis Cor , cogitationesqve & a&io-
nes omnes, elevatur, non poterit non ubi-ubi fuerit, qvid t adqvid, fer yvid
& avomodo fiat , intelligere. Et qvia fumma aniinarum Lux , DEus cft,
hujus fulgor ita per omniafpargipoteft, utqvoqvofeanima vertat, lucis
hujus fplendorcm in oculis habeat : nifi fe forteab illa ultro avertat : ( per
Ax. 5.) rebellisqvelumini fat(Job. i4 . 14 .) qvae perverfitas arternis tcne-
bris piandam habet culpam. ( Ax. j. c. 8. )
XIX, Facere ne qvid intelleftum, in luce jam poji-
tum, obumbrtt.
Qvia umbra a corpore aliqvo opaco, inter luccm & nos fefe interponente,
provenit, (per Ax.^.c. %.) Intelle&usqve fimiliter ab opinionum& incer-
tarum traditionum nebula obumbratur : fi has nebulas a fe prohibueris , ut
immediatc res intelle&ui femper alluceant, femper fine umbra videbisid
qvod eft.
XX. Tenebra ne redeant prohibere.
Cavendum nelucerepercuffi unqvam contentilucem primariam feuinci-
dentem, negligamus. Negligcntiusenimhabita amitripoflet (per^x. jo.)
cap. xhi.
Lucis InteUettualis perCfrlenteshominum J}argendaviam y du
vinitus oftenfam, hucusqve ob/ervari fextuplicem :
feptimamautemfuperejje, prorfus univerfalem.
LUcemaccendi,glifcere,inardefcerefoleregradatim, (Ax. ji. cap.y.)
vidimus. Sol ipfe diem Terris illaturus , ab obfcura e profundo radio-
rum ejaculatione incipit , tumauroraejubarpraemittit, moxaureocorpore
F * fuo
44 lnteUeBualis Lucis via
fuo fupra horizonrem fe efferens , ipfum fulgorem fuum in confpe<5hi fiftir
Inde qvo altius fe elevat, eo plus lucis & caloris verticalioribus radiis excicat.
Scd fieri folet, ut oborta mane pluvia vel nebuladifficiliiis , tardiiisqve*
nubium difcutere caliginem , & qvandoqve fubipfamdemum vefperam
vi&ores radios exferere, Terrxqve habitatorcs plenofuoafpc&u exhilarare,
valeat. Non abfimiliter fe res habet cum Intelle&uali animorum luce , Sa-
pientia : qvod per magnum hunc Mundi diem (totus enim fcculorum fluxus
toti Humano gcneri unius inftar diei eft ) non nifi fic gradatim vim fuam in
colluftrandis mentibus exferere potuit. Nempe qvia mox poft ipfum rerum
exortum Lapfus, & ex lapfu Vertigo, obvenit, qvae totum Rationis humanx
cazlum caligine obduxit , difficilius difcuti hx ncbulx , mcntesqve humanae
ad fcrcnicatem redirc, polTunt.
2 Gradtis itacjvc tjvosdam , per fvos fe Lux inteUettualis hominibus in ma-
jus explicabat, objervamns hucusfve fex: feptimum autem fuperejfe plenum
iUum, fummum & univerfalem , qvcm veftigamns , certis coUigimus argumen-
tts. Loqvimurautem (qvodnotandum)de viis, & gradibusLucisordina-
riis, ad externe hominibus omnibuslucemaugendamdatis : nonautemdc
extraordinariis illis, qvibus DEus miraculofe qvorundam hominum men-
tes interna lucc perfundere jam olim folitus erat : ut Salomoni , Prophetis,
Apoftolis, &c. fa&um.
3 Prima Lucis inteUeUualis ad mentem homints dcducenda via , fuit
«'Sc-ilct; immediata Jcdtcet & accuratafingularumrerum Injpettatio , qvam
DEus Homini primo , adhuc folitario, commendabat : addudHs eo fine in
confpcchim cjusomnibus animalibus, utfingulorum naturaslpecularetur;
eisqverationabiliterimponeretNomina (Gen. 2. 19.) Qva viailletantum
profecit, ut ubiqve conftitutam divina fapientia combinationem Kerum fibi
occurrere videns, defe&um in fe vitac confortis agnofcerct.
4 Confveto itaqve Divinae bonitati more, (q vae defe&us noftros aut pra>
venit, aut fi cos ad defideria & patientiamnoftramcxercendumimmittit,
mox fupplet) addita iUi fuit Vita focia. Cumcjvejam duo ejfent , capit inter
tUos alus, dprimo diverfus, rerum cognitionem multiplicandt modus, Sermo mu-
tuus: qvo alter alteruminterrogando, & adinterrogatarefpondendo, ad
uberiorcm in fapientia profe&um exercere poffet. Eft enim aurium qvam
oculorum ad omnigcnam rerum cognitionem colligendamampliorufus :
dum de jllis etiam, qvorum videndorum copia non datur , alii alios fcrmonc
informare, fcientiamqve mutudaugere, pofliimus.
5 (JHult iplicatts Hominibus , & ad rerum vana dilapfis , alius adinventus
t§ modus Homines ad uttlia bona y fanfta revocandt : nempe Ccetus publicos cele-
brandi
hatlenus fex, feptima reftat. ^
hrandiconfvetudo, Ubieleganti compendto multi fimu! optima qvaqve doceri
rr- p,t C mosinmedl, ' sh °minumcorruptelis , anteDiluvium
afandiffimoPatnarcha^introduaus, (Gen.^.it.) Qvcmpoftalii
imitati funt, Deusqve ipfe Lege fua confirraavit : ut in Ecclefia tanqvam
lphus DEIfancxiorcuneaturhucufqve. ,:,
6 CumverodDiluvjoatafbommumdecrefcmtynegothruma
pattonumfirtpttus cnfctret,exeoqve Me»f>humana; major undiqve diftraftib
& tumultus nafcerttur: ad confulendum Memoriselabilitati , & poftero-
rum neccffitati, admventaefiScriptio: ^^«^(fivelocofivetempore)
fi^vuem,adeoqvemortu t etiamvivos,necePrtadocmpofent,ur q ve,nrempi-
ternum (Jcfip 8.) Qys ars ut extra Ifraelem qvoqveinnotuit,communis
henoptataeft: qvemadmodumexj^.,^. 23, , 4 . colligitur? Efi enim
transmtttendt ad pofierttatem res memorabiles medium unkum: abfqveqvo
eflet, abohtam penitus videremus omnis Antiqvitatis memoriam. Qyod
exemploBarbarorum in Orbe novo populorum patet ; qvi Libris deftituti
nullam rcrum originem, aut progrelTum, necqvicqvam humanacognitione
dignum, fciunt . brutis qvam hominibus ( ftatura excepta ) fimiliores. Et
qvia legendi & fcnbendi ars penitus resardua vifa eft , ( qvemadmodum re-
vera in feipfa eft : nec ipfimet tant4 certitudinefcriptionem&ledionem
peragi pofle crederemus , mh qvid ufus creber poffit , experientiaedodi
efTcmus:) adfaahus difficultates fuperandum, apertafuntSchoUpubltca-
m qvtbus multtfimul ( praefertim vitae negotiis nondum diftracla [uventus )
literas docerentur. J
7 Verumenimvero qvia Librorum transfcriptio , res operofa fuit, rari
exfiabant, magni veniebant, paucis eorum dabatur copia, toqve tenebris &
barbarie rurfumopplericaperunt omnia: cum tamen temporaultima , tempo-
ra Lucis,appropinqvaret : vifumeftDEObominibusmiramqvandam Libros
tn tnfinttum fiupendd celeritate multipltcandiofiendere artem , Typographiam.
Ex qva qvantum in genus humanumredundarit commodi, dicivixfatis
poteft. Ejusfiqvidembeneficio LexDEI, &qvicqvidfapientia>in mo-
numentarelatumfuitabomnixvo, in lucem protractum eft; apertumqve
nobis cum omnibus retroadlis feculiseommercium , & omnia prioris aevi
excellentiora Ingenia tributaria nobis fatfa funt. Unde fadum ut Homines
antiqvae fapientiae luce excitati,eamqve exhaufifTe non contenti, novis in ven-
tis qvajrendis certatim animos excolant. Ab illo enim tempore puriores
Literae , Lmgvarumqve , & A rtium , & Religionis , ftudia ita effloruere,
qvahter nunqvam ante ob Orbe condito: ut non immerito artem Typo-
graphicam Artium omnium confervatricem & propagatricem appellarit
F 3 non
4<J lntelleftualis Lucis via
non nemo. Et vulgo ijvicqvid Typis defcribitur , in luctm mitti dici*
tur ; <\vb ipfio divinum hoc inventum Luas ejfe viam agnofcerc nos fa*
temur.
2 Sextam Jpargenda fer genus humanum Lucis viam interpretamur effit
Navigandi artem^ ultimis ejvocjve bis temporibus dctettam : qvahominibus
per varias Orbis Continemes , marisqvelnfulas disje&is, ea tenusqveab in-
vicem feclufis,&feinvicemignorantibus, commercia aperta funt. Unde&
Scientia noftra multis partibus completior fadta; & communicandi Lumen
noftrumincultisillis Gentibusoccafiones (qvas merito attendimus) datx.
Ncc cnim credibilc cft ftupendam hanc Orbem circumvolandiartemob
fola mercimonia (ut auro Peruvianoinfolefcamus, autTabacoBrafiliano
nos incbriemus, firnilesqve hiwnilis confiderationislcopos) dete£tam efle :
altius -confilium D LI tendere credendum eit. Qvod non omnino filuere
Oracula facra : qvx cum Salomoniablufulisremotis Aurum, &Argen-
tum, &: Lbora, & Simias , & Pavones , per emiflam claflem fuam fuifleallata,
memorant (i Reg. 10.22.) Cxkfii Salomoni clajjes fuas Oceani adduBuras
tffe a t 4 nomen Jehovse Sionm filios , cism auro & argento Juo , intrnamentum
Ecclefi^ pradicunt (Jefi.6o.y. qvo locoultimailla univerfalisGentium
convcrfio defcribitur. Videamr tamenetiam Caput 42. v . 10. 11, 12, 1 f ,
16. Et Cap.itf. 14, 16. & 49. 11, 12. & Cap.fi.f,8cc.) Et oertefru*
ftra Chriftus Evangeliura ad txtremos ufqve Terrae fines praedicari man-
daflet, futurumqve id ameMimdifinempraedixiflet (KjHbtt.i+ 14.) Si
non penetrandi eo ufqve tandem modum viamqve dctexiflct. hixc itaqve
poftremaduoinventa, (Tjpograpbia 8c Navigandt ars) qvemadrnodumper
fe lucis multiplicativa funt, ita ic&majorss cujusdam Lucis (nempe univcr-
falis illius) prodromaejfe^ cur dubitari debeat y non video.
9 Nam eoprorfumJpeEiare videtur prtfims Htundi, ad7r*Ktyyv?url&v fv>w~
dam omninS Jefe difronentis , faoies. Ubi DEus humanaein fummum efFu-
malitiae juftae ir« fuie fuperinfundit diluvium • cvertensqve alios per
alios , Univerfiali cjvddam rerum ruvnd univerfiah cuidam rerum mttamorphofi
parat viam: complanansruinofiadtficiiartas^utfitubinovaponat] & ubiqve
fere Gentium, & Lingvarum , & Rehgionum ingenia excitans , qv* confivcta-
rum perplexitatum pertafia exttum aUyvem (jv*rant. Majori certe ac un-
qvam molimine , necnon feliciore fucceffii, tum Natursefinus, tumScn-
pturarum receflus , tum Animi humani penetralia perqvirentes multi, plura
& majora indies h thefaurisillisinlucemproferunt : notabilihumanse (ar
picntiac acceflione , certiflimo autem Providentiam divinam qvod praedixit
oiim , parturire jam , argumento. Ideo ficiUcet pertranfire tdm multos
a t
i
ba&ptm fex, feptima refiat. ^
ftnit (tmi m fertranfeant f*?it)-&£u* , ut multiplicetur fctentta. Dam
H. 4*
10 Hucerghfecttlorum Jelatt, &fex iUas Lucts Vtas pr*tervellt,feptimam
froffetlamus. Nempe qvia gradibus hucusqve itum eft , qvod reftat ^ra-
dus altior fit oportet. Id autem qvid al iud efle poteft , qvam ut reclufoper
Typograpbtamfeculorum,&perNavigationemgentutm, commercio, exomnt-
bus eatenus deteUts lumtntbus unum confiatmagnumlumen in communes Gene-
rts bumant ufus. Puta ut avtcavid unavam & usavam veri & boni particu-
lattm, &veluttprivattm, cogttatum, avafitum, inventum, divinttus exht-
bttum, ufurpatumyvefuit, hoc, iUe, tfio, feculo ; hdc , tUa , ifia ingente, Itngva,
famtlta, domo ,• td totumjam totiofferatur CZfundo. Et qvod affeavebantur
fvtdamfolum , acrtortbus ingentts praditi, poflbdc id capereaveant omnes,
pojt detecJa & clara tnlucepofita Rerummyfteria : fvaperciperenoniamtam
operofumfit uttfuit, k&facile , frontaneum , jucundum , propter communem
omntbus oftenfam tn omnibus barmoniam. Verbo, Lucts viam amoltjji-
mam ingredimur : per avam mortales incedendo , videant OMNES, OM-
NIA, fibi ad beatitudinem neceffaria , OMNINO , fim deceptione
II Obfervanda verd funt de hacultima LUCIS VI A , utiliterqve
monenda , feqventia hxc. Primo, Septimam hanc Lucts viam , upote am-
plifftmam wa cogitarifub calo poteffl, ultimamfore <JMando : poftqvam nihil
reftabit nifi beata illa in caelis oclava , «V/ovp* rurfum. Qvam tamen nulii
novi i excipient gradus : qvia beatorum iila Vifio non rivulorum erit Rerum;
fed fontis ipfius, DEI: in qvo beati & videbunt&habebuntomnia fine
fine.
t% Secundo, Inter has fepttm Lucis InttUeHualisVias gradattonem effe
pulcbram , poftertore fvSvts gradu prtores nontoUente, fed tncludenteac fir-
ntante. Qyemadmodum enim Lingv*ufus dum caepit, «u7o4,/*, nonabo-
levit, fed ad eam plures invitandi occafionem dedit. Et Camis publici non
mftulerunt privata Colloqvia , neqve Contemplationes : fcd eas potius
auxerunt. Et reperta Scriptura tria illa jam antegreffa non ftitit , fed pro-
E J attT yP°g r ^ nfca ^ mcafemi ^»mH»boit, fedcdebriorcm
reddjdit : ficut & Navigatroncs ornnia illa piurtbw reddiderunt nota. Ita
ulttma Luck via omnia tUa conjunget , demumfveveretUuftriareddet: dum
& Kes contemplandas melius ac unqvam in luce fifter •. & de ilJis Sermones
omnium ad omnes exacuet ; & Libros fi non augebit (au&i enim funtplus
fatis) depurabtt tamen , ut Univerfalis Eruditionis vehicula fiant veriffima ;
praftentqveiiifuper raodum, qv6 Libri illiperomnesGentes&Lingvas
BlvU-
^ lntelleBualis Lucis via
multiplicati , & legantur & intelligantur , eoqve fapientiae lumen ( qvan-
tum in hac mortalitate maxime poteft ) augeatur.
i j Eandem gradatlonem obfervare eft in amplitudine ufus. Avh^lx ^nim
co^nitionis auget lumcn fmgulis : Sermobinis proprie, (qvi colloqvio mu-
tuo fciendi ardorem in fe aut excitant, aut fovent, aut explent etiam) fervit.
Pradicatio publica multis, fed fimul & femel eodem loco & tempore con-
gregatis. Scriptio jam ad abfentes qvoqve penetrat , five loco five tempore
abfcntes fint : adeoqveut mortui etiam vivosdocere qveant , praftat. Typo-
graphias fcculorum lumina conjungit; antiqva omniainlaccmprotrahens,
nova omnia cum antiqvis ad poftcritatem transmittcns. Qvae ne intra po-
meria unius Gentis, Infulae,Continentis, maneant, fed diffundi per univer-
fum Orbem po(Twt, revelavit DEus ufu tjftfagnetis modum , qvt' totus
Mundus communibus commerciis pervius , commune veluti hofpitium ejfet.
'Qvodreftat, Panharmonia eft, omnium communium DEI donorum communes
ufus oftendens. Ita videmus DEI hxc beneficia (qvanqvam omnia magna,
•ufu tamen alia aliis majora, ) eo ordine dari, ut & DEus femper majus qvod
det habeat, & Homo femper qvod de novitate miretur, & in qvo exultet, ac
DEum laudet , invcniat ; pulchro humanae faftidiolitatis antidoto.
14 Notandum & hoc, has Lucts intellettualfs Vias rejpondefe eleganter
Lucis externa vtis. Autopfia enim refpondet Luci primariae, feuRadio;
Sermo, Luci reflexae: Conciones pubhc* , Luci repercu(fe , feu difperfe,
h. e. lumini. Scriptura & Libri, refpondent Luci in materia ten ena ac-
cenfe, utaliqvandiudurare, &hucilluctransferri, poffit: ut cumcande-
lis & faculis fifti videmus. Typographia reprxfentat varie artificiofas
Lychnorum &Candelarum, formas. Navigandi ars Laternas, Lumen
te<ftum per qvaevis periculoialocatransferentes, alfimilat. Panharmonia
demum Ignem qvendam perennem , feu flammam in cxftingvibilcm (qvalis
eft Solis) adunibrare promittit.
if Obfervandum qvoqve, Omnes illas Lucis Vtas in Ecclefiaprimum
Apertas fuiffe : ( tametfi profaniqvoqveeasarripuerint , & ad errores im-
pietatemqve propagandam adhibucrint: ) juxta illud Baruchi : Hic eft
DEus nofier , non afiimabitur alius adverfus eum. Ipfe admvenit omnem
viam fctentia: deditqve eam Jacob fiho fuo, & Ifraddiletto fuo (Bar. 3. 5 6.)
Nam & Lingvae cum Av1q^>* ufus in Paradifo caepit : &Caetusfacriin Ec-
clefia primum inchoati : & Scripturaprima , qvamnovimus, Decalogus
fuit , digito DEI exaratus , perqvc Mofis manum Ifraeli datus : & Typogra-*
phia^ juxta cum Navigandi arte, Chriftianispopulisprimum dctedta: &
ultimam Lucem fuper Stonem emituram efje pr#dittum eft (Jef.60. 12.)
i i
haBenus fex, feptima refiat. ^
& exoririjam nofirainSioneDEImiJericordid , videmus. Utomnia haec
non nifi DEI dona efle , nec alio qvam in laudem ejustransferridcbere,
pateat.
16 Hoc etiam attendi poteft, J&amltbet pofierioremviamex occafione
prioris Vta, aut infufficientU notata, aut in abufum rapta, enatam.
17 Deniqve non fine aliyvo bumani feu defiderii, feu co-operationis , con-
cttrfu. Secunda enim Via introdu&a eft in focietatem humanam , per ad-
ditam homini fociam, cujus defideriocaptusfuit. Tertiaex dolorcinva-
lefcentis corruptionis. g>vartavia (Scriptura) humanine Ingenii fit
inventum, an aDEOprimumimmediatemonftrata, nonconftat. ^vinta
& Sexta humanae induftiiae opusfuntj inexemplum, Ut ft avidadexvla-
nandam feptimam avofve Viam conferre nospojje Jpes fit , idad nos nib l perti-
nere, miracula<yve calitus exjpeclanda ejje , ne putemtis. Imitemur potiiis
Jefaiae alacrem illam promptitudinem , qvi audita divina deliberatione ,
Qvemmittaml ^vis nobts ibit ? fuam mox obtulit operam ; Ecceego! me
mitte. (Jef.6.7, 8.) Confifi crgd bonitate DEI , humilimaobleqvianon
afpernantis, fcptimae illius Lucis Viae orbitas eja pleniiis mqviramus.
C ap. XIV.
UNIVERSALIS LUCIS VIJE Fmis trinm (ut
in ea Omnia , Omnibus , Omnino , videri
pojjint ) plenius explicatur.
DEtcrminemus vero etiam meliiis, qvid proprie per OMNIA , OM-
NES, OMNINO intelligendum nobis vcniat : ut ne qvid impoffi-
bile, aut minus neceflarium, aut etiam iniqvum, conari videamur.
2 OMNIA intelligimus , qvae DEus hominibusinpr^fentiMundana
Schola aut jam patefecit, aut porro etiam patefaciet: fivefint aterna five
temporaria; five Spiritualia , fivecorporea; Jtve Calefiia , (ive terrena; five
Naturalia, Jive artificilia; JiveTheologica , fivephilofophica; five Bona,five
mala ; five Generalia, five fpecialia.
3 t^£terna enim docendi funt homines : qvia aeternitati deftinati finem
fuum , ignorare fine aeternae ja&urae periculo , non poiTunt. Temporalia
tamen fimuldocendi,qvia perhaecitur adilla.
4 DocendifuntHomines Spiritualia: qviaipfipotiorefuiparte , Spiritus
funt, ne leipfos ( divinam creaturam ) ignorenr. Qvia tamen in Corpore
haVttamuS) corporeisqve qvam diu hic fumusfuftcnramur, etiamillahic
G ufibus
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
jo Lucis univerfalis erit
ufibus noftris deftinata ignorari non debent: utneqvid norcagnitumufu
fui nos fruftret, aut male agnitum , & indebite ufurpatum, noccat.
5 Caleftia docendt funt : qvia Cx\um nobispatria eft, Patrisqvenoftri
domus illa , in qva nobis habitacula parantur. Non ignoranda igitur , guftu
potius voluptatum aeternarum inebriandi homines qvam folidtiiiime. Qyia
tamen DEus caeleftia illa bona nobisnunc terrenis, non verbis caeleftibus
enarrat , fed fub imaginibus rerum terrenarum depingit (ad iniii mitatem
prafentis incapacitatis noftrae condefcendendo, Joh. }. 11.) terrena h<ec
etiam , adebyve prius , intelligi neceffe efl , ut horum ope caeleftia illa capiamus
facilius : cum ficri non poflit , ut metaphorac vel allegorix vim percipiar,
qvi non prius id, unde metaphora vel allegoria dudaeft,intelligit.
6 Natttralh docenda funt necejfario : qvia funt invifibilis divino? Maje-
ftatis \ifib\k Jpeculum^ $c in multa Scripturae S. myfteria clavis ; &deni-
qveopcrationum noftrarum ( ut rationales fint) idea^ form<z^norm<t. Qvi
trinus Creaturarum ufus nunc inpriipiis notandus erit , ut fummam illam ul-
timifeculilucem, exhispotiflimumfacibus DEI effulfurameffcextradu-
bium fit. Libetergoloco huic immorari, atcjveillapenitiusexplicare.
7 Qvantum ad cognitimcm DEI illujbi modo e Creaturis hauriendam,
nonaliudjnmlibct qvam tcftimoniurnmagniTheologiapponere, ita fcri-
bcntis : Sicuti tx ignoratione verorum<_Mundiprincipiorum , &rerumim-
peritla , in varios de DEOerrores , multascjve faljas fuperftitiones, ruimus : fic
& verd earum rerum cognitione non parum ad vtram pietatem promovemur.
Turpnerf iUuntunlliy cjvi (ut Auguft. narrat de origine Ax\\mx) dicunt, Ni-
hil adfidti veritatem interejfe , fvid de Creaturis cjvsscjve fentiat , modo de vero
DEO reile fentiatur. Errorenimin cognitione Creatoris mentemd DEO ab
d-ucit. (Zanch. Hexaem. p.4. & 5.) Atqvenotabile t&qvodAngelus cum
Evangelio xterno omnes Gentes, & Tribus, & Lingvas, & Populos, adgloriam
DEO dandammvttans, (qvod ultimo hocilluminatofeculoforeconfidi-
m us) d Rcrum natura argumenta ducit : cjvia feci^calum & terram, & mare y
&fontesaqvarum (Ap0c.T4.tf, 7.) Pro certo ergo habeatur , qvomelius
patcfcct Natura , eo melius effe Natura> ConditorisMajeftatem, ejusqvfc
inter omnes vcnerationem, cffulfuram.
8 Diximus etiam in Scripturarum myjleria clavemfore nataralium cognitio-
nem veram , bono nixi fundamento. Ncmpe qva optimus interpres verbo-
rum qvisqve fuorum eft. Idem ergd Scnptura, qvi Naturx author cum
fit faptentijfimus DEus : impojfibile eft veritatem rebusimprepm, veritati
^rbtse]m expreffanonubiciveeffeconfonam, &nonfeipfam explicare: ficubi
his aut lllis obfcurior fueric vifa. Sihi ergb invicem Commentarit , aut Inter-
pretis,
Omnesy Omnia, Omnino\ doceri. 5 x
pretis, vicempr<eftant : Scripturageneraltus, Natura parttcularius. ScmrtUr*
pamqve gencraliter docet, unde fint Creaturae? & qvavifubfiftant? Et
q v> m finem habitur? tandem ? fed Creaturae particulares particularium
Scr ptut* lororum <ubi fub involucris proponunturmyfteria) fenfumde-
tegi^ v C rum.Ex.gr. $vo^vic<jvid Deus i» V.T. facnficiis offerri voluit y
IisNE^cremari volutt qvrdhoc? Examinalgnis naturam, &qvoman-
datum DLI tendat intehiges : fcilicet qvia vis Ignis triplex efle deprehendi-
tur, Lucere» Calere tJWoveri : qvi typum hunc ficexpJieabit, utdicat
D^mattU^ ^fe^m (l) Lumm cognitio _
W l *Wh&£Wmf* (Rw-iz-v.i.) interpretatur) rattonaUm cut-
tum. (1 \. Catorem ardorts (<) & motumboniPropofiti, kxxnovaobedien-
tuc; annonlubliteraSpiricumreperiflevidebitur? Noluititem DEus Sa-
crtficia offcrri fine fale ; qvid hoc ? Salss proprietates naturales fi fcias , fenfus
myfttcusfugere te nonpoterit. Nempe qvia SAL edentiae fua> prae omnibus
corporus ^ rcatuns tenacior , ob iljamqve tenacitatem velut incorruptibilis
eft (net . cnim vel ipfe putrefit, vel etiam qvibus afpergitur putrefcere finit.)
Atqvc fi qvanuo nmtare formam externam cogitur (qvaliterilli incontraria
dclato acudit : Aqvaenim folvitur&dimuitJgnediJfilit) naturamtamen
non mutat, nec amittit. (Nam & aqva iJJa, qvx falem folvit , falis naturam
lmbibei eneccfle habet : & fa! i-ne attenuatus, inqveatomos redadus, idem
cft. ) Annontrgo Deus hoc Symbolo cultoribut fuis conftantiam , perfaxaper
ignes* commendare, credcturl fimiliumplena eft Scriptura : ava inteUtgentia
Ucem veram nifidnaturaltum notitia vera habere neaveunt : utjam Parabolas
taceam. O qvantum hoc lumen erit , fi totum Scripturam ad Natura? har-
moniam revocare, Naturam vcro pcr Scripturamverefymbolizarelcieri-
mus! • . . ... ,
^ 9 Etiam dixi, Tn Naturalibus mbis Actionum noftrarumideasprafcribr.
eoave opus effe Naturxproceffusfine errore cognofa, ut nobis noftri proceffm citra
errorum ambages^peragt pafent. Viderunt id pridem , qvi Artem Natura
tmttatricem, & filiam effe\ item qvi Naturam efle ducem optimam dixe-
runt, avam qvtfeavatur errare nonpofftt : & q vae plura in eum fenfurr . Sed
nunqvam $ddqyep4tvit f: utjamope DEI Cpoftaccenfasurtiverfafisha. mo-
niaefaces)p*fe/«r; Omnesprtorumjeculorum (in Artificialibus , MonV bus
Politicis & EccJcfiaftkis) defi^m & erroresanaturaUtmignorationepuuw
laffe: Emendattonemqve Rerum , qvam exjpeclamus , d meluh ob/ervatfs
fapientta DEI circa Creaturas vits , proventuram. Adeo intereft ea , qvae
nobisDEuspronormisdedir, autfciriautignorari. Stet ergd qvod pofut-
ruus, NaturaUaomniadocendaeffe.
G x 10 Sed
5 1 Lucis nniverfalis ertt
10 Sed nec Artificialia prxtercunda : tum qvia Artes Naturam expri-
mendo , aut etiam comprimendo & captivando , ad fatendum nobis arcana
iua fubinde cogunt , notioraqve reddunt i tum qvia commoditatibus
Vitae ampliandis (qvibus Illuminatum Seculum abundarepotius, qvam de-
ficere debebit ) ferviunt.
11 Docenda qvoqve dixiTheologica&Philofophica , h. e. tameaqvx
Fidei , qvam qvse Rationis & fenfuum funt. %va Ftdei funt , docendaom-
mno, qvtajuftusfuafide vtvet ; hac una tterna vita vta eft. Qva Rationis
funtignoranda nonfunt : qvia his diftingvimur a brutis, & ne nobis falfa fide
ab impoftoribus irrationabile a!iq vid facile perfvadeatur, prsmunimur. Sed
necSenfualtaignoranda : qvia Rationi viam fternunt, illamqve a deceptio-
nibus commumunt. Senftts ergo yvia ancittantur Rationi, & Ratio Fidei,
mhU horum a Luce perfeila abeffe poterit : aut certe Animos ill uminandi in-
ftrumentis deftituemur. Nec enim infidelibus de Fide loqvi pofliim nifi
vcrbis rationalibus : rationabiliter illis , qvam nihil nifi undiqveverum &
falutiferum Myfterns Fidei noftras contineatur , oftcndendo. Qvia nemo
credcre, qvod incrcdibilcefTe putat, poteft: ncc aliter ut credibile efTe fta-
tuat, qvam rationum aliqvi vieffici poteft. Uttgitur cum Infidelt de Fidet
myftertts loavtpojfim, praditponenduseft inferiorum cognitione : qvo iisdem
mecum termims aftvctus, intraqve harmoniaecancelTosfefecontinerecon-
docefadus , & audiat reliqva patientius , & cognofcere aveat (inefcatus jam
harmonix fvavitate) promptiiis , tandemqve veritati refte perfpeftae cedat
lubentius. r r
"rj^ eft i U ; ° bji i iat aIi ^ is : A P°ft°losnon*Philofophicisordtrtfoli-
tos,fedreblatnFtdctmyftertaivtJJe. Illi enim uterant extraordinaria DEI
organa, ita & cxtraordinaria inftrufti virtute, adpercellendum verbis &
iactis miraculof is ommum fenfus , & captivandum fub Fideiobfeq vium om-
nem mtellecW Nunc vcro nos de ordinaria homines erudiendi via
(qvanqvam illa non nifi monftranteDEOinveniripoterit) deliberamus
Sed neqve neganpoteft, Extraordtnaria itta organa majoresedidijfeeffeclus'-
fuottes mmagtsprxdtJrofttafubjetla tncidebant. Qvemadmodum nec hoc!
Dhum tpfum fupernaturalibus futs donts tttuftriores folereefficereeos , avi in-
fr^.fmfmMm&mtdUOHmmm^ priusexcuhi fuertnt. Qyod
Z^° fi ^P^^^.q^^EOvocaretur, omniC*gyptiorum~fa-
Pa^ ^^"?P m .^^^-7-«0 DanklekfL\SalomL t
Paulo, ^WeilhsqvibusChriftudventusprimoinnotuit, &periIlos
a ns, evtdenseft. ^mnonajpernaturdtvinafapkntiagradatimirl&fua
operafuvmet fuperadtficare fmdamentu ; benc^e ufurpata infertora dona
Majoribui
I
OntneS) Omnia> Omninb^ doceri. j j
Majoribus fuperadditis coronare ( Mar. 4. 2 1 , z 5 . ) Qvin & Librum revela-
tionumfuarum,ScripturamS.aPhyfica (h.e. acreatiMundidefcriptione)
ordiri poftea vero fubinde Naturalia , Artificialia , Mathematica (de nume-
ris,menfuris, ponderibus) interfpargere placuit Deo. Qvofine, fiifta
ad animos Spiritualibus myfteriis melius capiendis prsparandum vim ha-
bent nullam ? Non fine caufa igitur Augufiinus,utnec[visnumerorum&
fcientiarum ignarus divina fcrutari myfteriaprafumat , admonet. CyriUus
vao Philofophiam gentibus ut Catechifmum ad Fidem datam fuiffe , dicit :
(lib. 1. contra Julianum.) Addit Clemens, Alexandrinus : Ut Judxisad
fidemin ChrifiumpadagogusfuitLex y ficPhilofophiage?7tibus (Stromat.lib.i.
c. 3.) EtH^rf/tf (inScrutineIngeniorum,pag. mihi 10.) Magnumerro-
rem ii errant omnes , c/vi exifiimant fcientias fupernaturales non req virere prx •
viam qvandamfubjrfH difrofitionem, anteqvam infundantur.
1 j Tandem , hoc etiam fine novo in lumine Philofophiam novam conflitui
neceffe erit^ utne anticfvamiUamGrtecamcamPhdofophiam , totmodis depre-
henfam mancam & hiulcam , confufam drprtfpofieram, fireperam tamen &
impetuofam y & qva totdamna Chriftiamfmo dedit, manere neceffe fit : femper-
yve Ifraelita adexacuendum vomeres & hgones fuos^ ficurefqvefuas , & rutra
fua , ad Philifiaos defcendere cogantur ; fcd ut domi.gladios & omnem
necefTariam fuppelledilem habeant, nec die praelii deficiant (1 Sam. 15.
19,20,21, 22.)
14 Dixi etiam docenda efle pleno in lumine Bona & ^Mala : ajvod
pofierius primo intuitu mirum videri poterit , & abfiurdum. Scd non alitcr
expedit : qvia omnis Sctentia, tJMalt etiam , bona efl> (DEus qvippc &: A n-
geli mala etiam fciunt, nec ideo tamen mali : ) & utiliseft, adeofvenecefiaria.
Bonorum eyvidem ideb> utdefiderari, cjvari, amari, & folicite cuftodiri (ignoti
nulla cupido) pojfint : Malorum vero, ut odio haberi & vitari ejveant. Qvod
fi bona feq vi & mala fugere debemus , internofci profe&d accurate alterum
ab altero nece(fe eft: id autemfine accuratautriufqvepr^cognitioneqvo-
modo ? Diabolus in Paradifo fola oftentando bona, & occultando mala , de-
cepit hominem. Ergo ne ampliiis decipiat, detrahendaeftfucatisbonis
larva: ut omne malum qvale in feipfo eft , taleappareatnobis: atqvetum
non alliciendi & decipiendi, feddeterrendi & a ruina praemonendi, vim
habebit. Veriffimum efi , nihtl bunc ufqve in diem perniciofius effeh^minibus^
qvam latentia hic & Mic mala ignorare : d qvibus ignoratis dum fibi non
cavent, in illa incidunt. Hinc Diabolus conftanter, ut homines qvid bonum
& qvid malum fit nefcientes , imo bonum malum , & malum bonum effe
credentes, his ignorantiae catenis libenter fe conftringipatiantur, qvaerit.
1)
DE//s
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Dei
366 K 15 [1]
Lucts univerfdis erit
Deus contra , bona & mala femper ofendjt • bona mandans , & pramii loco
promittens\ mala vero prohibc?:s , & in pxnam dtnuncians. Haec itaqvedi-
vinae fapientiae vera & plena erit imita; io : Scire bona, & facere ; fcire mala»
& fjgere : q vo exattius utrum^ve , ee melius. Ut enim bonum qvantd me-
liiis tognofcimus tanto ardcntius dcligimus: ita maium , qvanto ccrtitis
perfpc&um habcbimus, tantocavebimusdilirrcnrius. Non enim Human^
naiurx eft, (ne corrupta* qvidem) pcrniciem iibi ultro accerfere : fed propter
feftinatum alicujus vcre apparentis, boni defiderium, aiiud fub illo vere lati-
tans malum aut nqn animadvertcndq, aut qvia poena non illico infertur,
clabendi frem fibi fingcndo (qvod obferyat Saiomon , EcclefS. 10, ir.)
feinfum faPcc. Ergo ne tam ftuptde mens noftra ftipfam fullere amplius
faftkt vep* maUvere tllt in conjpcctu ponenda funt : q vo non horrefcere, & a
r« pcrnkteiri certam fibi ccrto illatura fe-c non rctrahcre , nonpoffit. In
I Utlim : jg*wrantia pcr fe malum eft, qvta Jerebra : fcientia, malt etiam^ bona
eft.z q jiu Lnmen. Per accidcns tamcn ( c\\ ia con upti fumus ) cjvadam
ne\citmtU.s lJL Ergd & occulta rc qvx\!am (cunofa& fpurca) bonum
•rk»
1 5 Dixi tandem , Docenda ejje Generalia & Spectalta ; addam , Specia-
ltfftmaetiam>cj<vantumpoteft. In hisenim vere fcientia Rerum,fcientiaeqve
u(us , confilHt, non in generalibus. Etqvoqvis plura particularianovit
(modocxa&e, re , nonopinionc) co uberiorcm fcientia?fuaefruftum re-
portat. Particularia tamen fola per fc qvia dilpc rfum qviddam funt , ordi-
nis caufa in univerfales qvosdam colligi fafces necefle habent.
16 Hadenus qvae illa OMNIA fint, qvaein Luceuniverfalidoceriac
difci debebunt. Dum vero I a\ is hujus ultima? participes fieri OMNES
fvademus y nonhocvolumus utOpifices etiam, Ruftici ; famin<e, librzs ex toto fe
dedant : fedut nemo illorum negit^atur inillts , cjvat necejjarta funt omntbus.
Puta ut Se, Creaturas , Deum , ncmo ftupidc ignoret : Praetereaqve ad Spe»
cialem Vocationem fuam qvisqve inftruatur; ut qvi pr.xcft pneeflcacre-
gere ♦ qvi fubfunt , fubetfe ac regi, fciant. Omnes inqvam eyvia homines funt t
humana • cjvia imago DEI, dtvina ; yvia aternitatts canditati, ateina y dogen-
difunt; au: certefatiusfuijfetpecudesnafci, qviaresafeipfadegenerans, fe-
ipfa dctcrioribus deterior fit. Neqve Schola Mundi unqvam in ordinem
divinas intentioni congruumredirepoterit, nifi omneshuc milTi llJaagere,
obqvaemiiri, incipiant. Incipereautem non poterunt, fiperpetuoin tene-
bris fuis relinqventur , nec illis vcre profpiciendi veras fubminiftrabunt
occafiones, qvi eas norunt : qvaliter noseas, DEOmonftrante, profpicere
incipimuj. Meiius itaqve rem agere curae nobis iit, qvam Philofophis
Graecis
Omnes> Omnia, Omninl> doccri. 4 f
Graecisfnit i qvibus Oi igines ( Ub. 6. conrra Celfum ) exprobrat, cjvodpra
fuperbia Jimiles ejjent iUss Medicis , qvi neglefldplebe opulentioribus folts mede-
rentur. Sed qvid dliud fadunthodieqv&, qvi laboribusfuisalicuitantum
hominttm parti (five qvae eos fe&ae fuaelimitibus inclufit , fiveqvaefibi
roercede conduxir, aut cui forfim alias placendi occafiones captant ) prodefTe
laboraht ? Nos humilis charitas omnibns &cpje bene velle , [i pofjumus , cogat :
Chrifti noftri & Apoftolorumcpjt ejusexemplo, fapientisqveSyracidtemonitor
Thefauri abditi , & fapkntU abfcondtta , qvanameft uttlitas ? ( Ecclef. 2c*
3it) Et Chriftircgulaeft : Nemoaccendit Lucernam y utreponat fubmodto*
fedfuper candclabrum , utluceat Omnibus qvi indomo funt.
17 Sifint qvidicant (efFeautem nonignoramus ) Jgvidtandemfuturum
tfl, fi omnes efficiantnr Jofli ? vikfcent eruditi & eruditio^feqveturqve confufta
ftatuum y (jviltbtt w:dthbctad doccndum alios , aut de Religione & Politiajudi*
candumffefe pronviente. Refp. 1. Miferum illum ftatum efle neccffeeft,
five Reipublk x 3 U vc Religionis , cujus fecuritas % fubditorum ignorantia &
fervitutc pendcat ! Vera Religio , &vera Politia (qvalesuniverfo Mundo
optamus) res lucidte funt^ fecuritatem fuam d Luce y nondtenebris , acci-
fientes. Nonhoc tamenqvaritur , ut omnes ejficiantur dotti (idenim necin-
genium cujusvis admittit , necpatiturconditio& ftatus, necullareqvirit
neceffitas) Jedut omnes efficiantur fapientes adfJutem (2Tim. 3.1;.) Qvae
/apientia ut non tartiim reqvirit apparatum, qvantum Eruditio , ita non ha-
bet cur invideatur cuiqvam, nifi a mente maligna , DEO gloriam fuarn,
Creaturae autem rationali bcatitudinis cum Creatorefuoconfortium , invi-
dente* Cujusmodi perverfitas, damnatis Spiritibus propria, ab omni humano
cerde abejfe debet.
1 2 Nos cum totum populum Jchov* prophetare (h. e. voluntatcm DEI
patcfa&am clareintclligere) optamus, hoc optamus. Primo, utSalutiom-
nitim profpcdum fit; nec h qvi peribunt noftrapereant culpa, fedfua.
Secundo, ut Paci & tranqvillitatipublicae confulatur, unoqvoqvedivinae
vocationi ( qvam intclliget ) fe accommodante , & fuo fe loco pacifice con-
tinentc. Intelligent enim omnesfingulorum falutem (fuam etiam) a com-
muni omnium faiutepcndere: hanc autcm imperturbatam fcrvari non pofTe,
rifi qvisqve ftatione fua fe tueatur , nec eam deferens, nec aliis fuam praeri-
piens. lertib) dum omnes fapere optamus, ideo optamus ut Luxh^ec
(pro fus univerfaJis fada) & confervari in praefens, & propagariad pofteros,
certiiis poflit. Nifi enim infima etiam plebsnecefTaria fibi ad falutem 3
omnemqve rerum ordinem bonum intelliget , qvis eorum liberos talia
docebit? qvis eorum infpedorem aget? Tandem qvod de Do<5forumi
plebe
f 6 Lucis univerfalU erit
plebe contemptum inferunt,contrarie potius resfe habebit. Nempe,nullum
praefentius remedium dari atqve hocipfum, utplebsqviddodumeflefit,
non ignoret. Nunc enim plebs do&os non miratur , qvia non intelligit :
tunc fufpiciet , qvia in illis flammam lucis illius, cujus apud fe fcintillas vide-
bit, & iis cum voluptate fruetur, confiderabit. Ingens enim manebit difcri-
men, inter populariter & fundamentaliter, atqve ex profcflb , dodos : qvale
innuit DEus ipfe, dumLunaeqvidcmlumenutlumenSolisforeprsedicit;
addit tamen, Lumen Solis fore feptuplo majus.
1 9 Tertius fcopus Lucis univerfalis eft , ut res doceantur OMNINO , h. e.
non perfuni5corie,&: dicis ergd : fed ita, ut fvkfvid docetur,fciatur ettam. Et
qvilibet Scholae hujus difcipulus aliqvoufqve progreflus Magiftris fuis di-
cereqveat, qvod Samaritani illi primae Concionatrici fux ; Jamnonpropter
fermones tuos credimus , fed fvia ipfimet cognovimus&fcimus. Curentm
ScboU mnndan* dijcipulos femper manere difcipulos velimus ? Auguftinus inter
ftultos recerijet tllos , qvilibentius difcunt , fvdmnorunt;libentiusfvecertant y
fvdm vinctwf, & malunt vefcifvdm faturari : h. e. qvi media ample&un-
tur non propter fincm ; occupanturtantum ut occupcntur. Utigitur fapia-
mus , & nobifcum vel univerfus Mundus, doceamus homines (in bacjamjam
reformanda SapentU DElSchola ) dtfcere non ut difcant , fedutfciant ; fcire
autem non utfciant , fed ut agendo exerceant ; exerceredeniqve non ut exerceant
folum, Jed ut actionum omntum ftnem, fvi eft fvies & beatitudo, confe-
fvatur.
20 Qvoderit,fidoceantur, Prioraprius, & Potiora potius ; Omniaverb
autopftd &proprid Praxiperpetud. Prioraprius , i. e. gradatim, a primis &
lmis, per media, ad ultima & fumma, fefe elevando. Ita enim demum clara
fiuntomnia,dumaliaexaliisuItr6 fluunt; & firma,dum aliaaliisfuperinni-
tuntur. Potiora potiits: non permittcndo ut miniis neceflaria rcmoram
faciant, & magis neceflariis locum intcrcipiant : fed leviora leviiis , feverio-
ra feveriiis ut agantur , ad principaliores fines refpedu perpetuo. Autopfta
propria hoc yult, ut hominibus fcitu neceffaria non proauthoritateimperc-
mus (Scientia enim libera res eft, mentes liberas influere gaudet : ) nec enar-
rationefola, qvantumvis accurata , ofFeramus, fed res ipfas immediate ,
qvantumpoteft, fenfibus praefentemus : ut omnes videndo videant , ejrpal-
pandopalpent, & fciendo fciant , itaeffeunumayodfve , uti eft. Hocenim
demumeftfcire, remqvemadmoduminfeipiaeft, fcire: nonqvemadmo-
dum efle dicitur. S cire alifvid per alienam rationem , non eft fcire , fedcre-
dere: ficut manducare alieno ore , noneftmanducare, fed manducare alios vi-
dere. Ut ergo non mihi placenta fapit, qvam edis tu, & vinum qvod bibis
tu ;
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Omnes, Omnia, Omnino, doceri. . 7
tu ; nec cxcus piauram videt qvam viderc fe videns ei narrat • ,ta qvod
tl r f A A% 1 1 ,fl ^ eX P ertum habe ' e > mihi narrat , non propterl id
fed fi V i d t' ^ ' eXpCrtUm efle iIlum i credam « Atqve tali ferc
fcientia (qvs fide docentium authoritati adhibenda , atqve ita alieno potius
ZT P £!T mte,Ie<5cuconfta V ^qviefcebathucusqve (qvanqvam fub-
mvnus, &fub,nde rtumultuans, clauftraqvecaptivitatis^errumperegemens)
cuhs transmifTa fuere At vero tempus e(t , „ r d rudtmentlad 'perfecl.onem
f"rgentes, ™ amphusfimu, [P uertfiucluantes, & nos omniveJo doZlrtn*
ctrcumferrtpattentes; fed ut fapiamm virtliter, ne fmenttam nofiram vel
& f»ct, <vel noxix ullius imperfemonu , convmcere pojfit qvis-
,Jrf n d r demumerit > cumabomnibushumanisauthoritatibus
averh,DEum folum, tanqvam unum, fummum, folum fuffidentem, Verita-
tiscfotforem, feqvemur: non aliunde Sctentiam noftram & Ftdem , qvdm
TTvTT UCtS Watur*,Scriptur*, ConfctenLqve
tabul^tdqveproprtss vafculu nofiris ( propriis feniibus , propriaratione,
propriafide) haurtentes. Abfititaqve, utpofthac perhumanorumderebus
teftjmoniorum & authontatum labyrinthos Mundum circumducamus.
Abht.utnosducespra.beamuscaecis, (cxci edratione moxfuturi&ipfi; )
Librorum DEI apographa h*c & illa, proipfisautographis&ipfilL,/-
do, &al,,sobtrudendo. Dtgniautemfunt decipt, qvthominespottusqldm
?£r F° rebus "qviefcunt. Sed tempuseff utfacierc-
e<fta m Chnfto (per qvem & fecit , & dixit, & infpiravit , atqve infpirat Pa-
er, qvicqv,dfaaum, didum & fcriptum, infpimumqveeft propriisocu-
hs ; vias, viarumqve exitus , ante fe videant omnes , inqve lumine DEI lumen
videntes,perfemitaslucisambuJent.
22 Adcujus tamenlucisaugmenta&fecuritatemhocetiamfaciet, uthu-
mana fimul tnventa, aut figmenta , m conftetlum admittere nthtltreptdemus.
Sienimde veroparticipant, communem veritatem firmabunt : fi aberrant,
ad lucem hanc clanffimam collata evanefcent , f cut umbra lumme admoto
lolet : eoqve et,am modo mendacii & vanitatis confeffione Veritatitefti-
« JSIT* CK™' \ VOl ° ; *A untver f alem l«cem Cqv* primario
qv,dem &f u ffic,enterexLampadibusDEI, faCtis, didis , & infpiratis divi-
n,s,exfurg,t) undtqve roborandam , admttti etiampojfe humaL faptentt*
l»cernas, fivefiarnmantes^ . non amplttls incommodaturas, pro-
futuraspottusfuo modo tUts, qvi divino m lumine ambulant.
2J Praxin deniqve autopfi^ adjunximus : Qvja non fufficit proprii s
H fenfibus
Lucis univerfalis
fenfibus aliqvid ufurpafle: iterationc crebra ( contemplandorum contem-
plando, & agendorum agendo) opus eft ad certitudinem ufqve infallibilem.
Qyod eo tcndit , ut Scholam Mundanampofi hac non alio ftatu , qvdm totam
ixercitiis ferventem , concipiamus ; indeqve dcmum 7rw*vyi*v (fplendo-
rem univerfalem) cxfpeclemus. ■ ( 1r,{
VI JE LUCIS univerfalis reqvifita qvatuor : Libri uni-
ver/aks ^SchoLe univerfales^ Colkgium univerfaky
Lingva univtrfalvs.
TT* Ixis Panaugirc finibus, media jamaccommodabimus. Qyorumqva-
I tuorfcomninooffcrunt: Lihri univerfales , SchoU univerfales , CoUe-
gium altyvodvirorum fapientum univerfale , & Lingva univerfalis : Omnta
nova, novd cura dfundamentis excitanda.
2 Non qvidem nobis jimdefunt Libriuniverfales , qvibus omniacontt-
nentur, Ufund./s, Scriptura , Confaentia; ncqvc Scholauniverfalis , qvam
nemo efFugcre potcft , Vita prxfcns : Colhgiumetiam umverfale , Angelp-
rum & hominum fin&orum, pie in gloriam Crcatorisfui confcnticntium
agmina : folacommunis Ltngva, qv3 nosintelligamus omnes, decft, fcd non
defuit olim , in ftatu innoccntiaj. In qvo fi perftitiffemus , non aliis nobis
utiqve Libris, non alia Schola , non alia collegiali Societate , non alia Lin<*va
efTet opus. Scd qvia aberravimus , & per infinita dilapfiva^amur , regrejfu-
yve opt/s efi: opus &recoUecltone qvddam univerfali , inftntmentisavenosit*
coUigentibus.
5 Cujusmodi qvatuorilla, DEOjubente, efTcpotcrunt, novi Lthri,
nova Schol* , novumCoUcgium, nova Lingva: omniaverluniverfalia, &
catholica,omnibus hominibus ad univerfales finesjam dittos dirigcndis accomoda.
Libri enim tjvos defideramus , nihtl aliud qvdmintroduttorta qvxdam in Lt-
brosDEI, ad illos jam tandem melius & verius intelligendum, effe debebunt.
Et SchoU yvas optamns ^nihilqvammajoris SchoU , Vttaipfius, pxdagogU
trunt : id folum , ut nemo in mundo aliter qvarn in Schola fit , ncmo non
qvantum qvantum proficiat, qvaerentes. CoUegium itemqvodfvadem.us,
hoc fibi folumhabebitpropofitum , ut omnibus ubiqve hominibus affociandi
fc fan&orum agminibus , occafiones non deefle poffint. Ltngva deniqve
uu
reqvifita univerfalia qvatuor. ^
iUa univerfaJis hoc folum, ut nos in prefenti jam hac fub caelefti focietatc
meliiis intelligamus , & in bono omnes mutud aedificemus, praeftarc
laborabit.
4 Hac autem omnia mediis iUis yva diximus obtentum iri, plane confidimus.
Libri enim univerfales , (omnia fcitu neceffaria vere , breviter , dilucideqve
complexi; fi condantur , fiet ut qvi hos leget & intelliget , ignorare necefla-
rium nihil poffit. Sed hi ut ab omnibus legi & intelligi qveant SchoU prae-
ftarcpoterunt, fi omninouniverfalcsfuerint ; inqvibusnempeomnisju-
ventus liberS doceatur , minoribusqve praeludiis (libellis aetati primx aptis)
ad majora illa omnia , tum legenda inefcetur , tum intelligenda praeparetur.
SchoU autem ejusmodi ut ubicjvegentiumerigantur , CoUegiumiUudvirorum
bonorum & dottorum, in idconjpirantium^ &fefemajoremfemyerinnume-
rum, agente ingentem* dijfundentium> prafiare poterit. Qvi Sapientes viri ut
commercio mutuo inter fe qvacunqve e gente & lingva fuerint , agere poC-
fint, Lingva communis efficiet.
f Hattenus habuimus Libros varios , per argumentorum fegmenta varil
dijfcttos, varie mutilos &defettos> fibiinvicem varie contrartos , plerosqve
omnes non humano generi , fedvartibus & fettis, fervientes. Jam itaqve cogi-
tandum eft de Libris vere catholicis, omni poffibili facilitate , veritate autem
fumma, omnia ncceflariaexplicantibus, edqvefe&asnonfoventibus, fed
tollentibus.
6 Habuimw item Scholas alicubi tantum erettas , & aliqvidtantum (pror-
fusqve minimam eorum ad qv* difcenda in vitam mittimur y partem) docentes :
reliqvahominumturbaadonera, & adpaftum, pecorumritu abje&a. At
vero ftabilita docendi arte (ut qvivis, qvemvis, qvidvis docere qvcat;
ubicunqve homincs erunt, fcholaeeflepOterunt, ut nemorelinqvatur in-
cultus.
7 Hatfenustxcogitabantur varia CoUegia , Societates, Fraternitatesqve^ in
Ph ilofophia & Theologia , cldm palam : cum nonnuUo Religionum & Bhilofo*
phiarum,fedparticularium , profeBu. At qvia qvod nunc agitur uni verJale
eft (tempus ?nim efle fparfa coJJigendi, & fummas omnesinfumrnarura
fummas colligendi, ante vidimw) erigendum erit Collpgium Catholkum,
inter totius Orbis Eruditos : qvorum ope& curaqvicqvid unqvam, & us-
qvam, DEus in lucis& veritatis incrementa aut jamrevelavit, autpofthac
revelabit, omnibus fieriqveat communc , n^lh Terr^apguIo, getye, Ungvd,
hominum ordine &fiatu,negleftis.
8 Habuimus item Lmgvas varias , confufionumnofirarum continuania-
rum, &femperin magis augendarum, medium aptiffimum. Hac enimin-
H 2 ifti
Lucis univerfalis reqvifitauniverfalia qvatuor.
fli&a Humanx infolentiae paena, vere Babylonfa&ifuimusomnes : plus
inter nos invicem qvam muzx , beftiae divili. Illae cnim qvantum opus eft
nutibus fe intelligunt : Homo cum ignotae lingvae homine qvid occipiat,
prorfus nefcit. Hinc Auguftinus , Nemo nojlrum efi (inqvit) ejvi non cum
cane fuo 9 cpjam cum homineignota lingva, converfari maht. Cum ergo tot
per Orbem diverfae fint Lingvae qvotGentcs ( qvarum numerum ignora-
mus)eoqve ad plerasqve mundi gentes aditus nullus, obice hoc non remoto,
pateat: etiam atqve etiam de conftituenda aliqva una, omnibuscommuni,
cogitandum erit. Qvae fi reperiri , ufuqve introducipoterit (ficut & priora
illa) habcbitur qvod qvxritur, ad omnes omnia neceflaria docendum Via pa-
tentiflima.
9 ^uatuor hac (Libri catholici, Schola catholica^ CoUegium catholicum^ &
Lingva catholica) qvia luci intelledualipertotumlntelleftushumani or-
bem fpargendac media deftinantur, d Luceqvocjve denominationem accipere
poffunt : ut Librilucisy Schola lucis , Collegium lucis , & Lingvalucis dican-
tur : non inappofite. Libri enimuniverfales qvid nifi L A MPA DES
•runt , Lumen illud univerfale monftrantes ? & SchoU uwverfales q vid nifi
per domum Mundi fufpenfa, & lampadcsillasomniumqviin domofunt
ufui exponentia C A ND E LA B RA* & Eruditi fic univerfaliter corre-
fpondentes,qvidnifi, LUCIS MINISTRI* Candelabrafciiicetilla
fufpendentes , oleum afiFundentes , flammam depurantes ? Lingvadeniqve
univerfalis, qvid nifi lucis illius qvidem P ARULU M\ (h.e. puriffi-
mumOleum) Ingeniorum vero qvoddam Collyrum, ad rerum rationes
melius pervidendas Mentium aciem eleganter clarificans ?
10 Atqve fi ad facra alludere libeat, poffet SalomonicumiUud dramade
Sapientia domum fibi adificante Altilia fua mattante, & Vinum fuum mifcente,
injhuentetjve UMenfas fuas , & emittente pueUas fuas ad invitandum per colle-
gia & loca excelfa Urbts (Orbis : ) ut venientes fatui etiam & dementes come-
dant & bibant (Prov. 9. 11.) huc accommodari. Paratascnim illasdapes
Res ipfae fciendae, per Volumina fua digeftae , variarumqve deliciarum vino
perfufae, reprefentabunt : ficut menfas inftru&as Scholae. Puellxveroad
Jacrum hoc Sapientia convivium in vitantes , erunt Collegae , puro & Vrigi-
neo animo omnes homines ad facras fponfae Sophiae nuptias folicitantes.
Invitandi deniqve formulas novas , & efficaces , Lingva illa nova , omnibus
facile intelligibilis, fuppeditabit. Sed jam de ratione illa fingula confti-
ruendi propius videamus.
Librorum univerfalium ratio & methodw.
Cap. XVI.
LIB RORUM Univerfalium ratio & methodus.
Llbros univerfales eflfevolumus omnium fcibiliumveras & ' ordinatiffimas
pandettas. Triplex itaqve illorum erit virtus : Plenitudo^ Ordo y &
Veritas. Plenitudo : ut nihil non eorum qvae ad temporis &xternitatis
ftatum faciunt, contineant, fine hiatu noxio ullo. Ordo ; ut omnia a
primis , per media , ad ultima fluant , fine difcohaerentia ulla. Veritas : ut
omniaenarrenturitaut funt, autfa&aefunt , autfiunt,finefalfi& vanimi-
ftura ulla.
2 Cujusmodi Libros propter diverfa objefta, divcrfosqvefines&ufus,
tres effe oporiebit : qvia omnia illa, qvorum fcientia in unum colle&a univer-
faJe illud Intelledtus lumen excitare debent , trifariam confiderantur.
Nempe.
L Autin radicibus &fontibus Juis, prout Rerum Univerfalitas fecundum
generales ideas , in abftra&o complexu fuo fibi intra fe cohaerens , aeternis
qvibusdam ordinis & veritatis vinculis colligata eft.
II. Autinramos&rivosfuosdtffufa, h.e. inparticulareseventus, pro-
ut omnia in ipfo Mundi fluxu fecundum datas ideas procedunt , aut ab illis
rcccdunt.
III. Aut denicpve in variis evagationibus ^fimilitudinibus & JJmbris , five
de rebus teftimoniis, frout bic> Me, ifte, de rebus fibi obfervatis> vifis, deprehen-
fis, cogitationes fuas mundo communicavit.
3 Cognitio rerum primo illo modo, facithomines fatientes; fecundo,
peritos ; tertio, dottos. Sapientis enim eft, multa fcire univerfaliter : h. e. tenerc
Communes rerum formas, feuideas, & fecundum illas de particularibus
q vibusqve j udicare. Periti vero eft multa fcireparticulariter ^per experiment*
certa. Dofti denicjve multa fcire ex tradttione ( five univemlia fuerint fivc
particularia) pro ut apud Authoresdefcripta exftant.
4 Ad haec tria genera qvia Omniaomnindrevocaripoffunt, qvaefciri
poflunt: ideo tres Libri conftituendi funt , realiter d Jedivifi. Qvorum,
Primus dicatur PANSOPHIA : ipfam aeternae veritatis medullam,h.e.
omnem fundamentalem rerum omnium , ut inideisfuisfuntftatum Cqvo-
modo ab uno principio per unius ordiniscancellos, adunumaeternitatis
fixum ftatum, eant & veniant omnia) compleftens.
Secundm dittur PANHISTORJA : omnem rerum particularium varieta-
H i tem,
4z Librorum univerfalium
tem, h.c. omnesparticularesreruma&iones, cafus& eventus, (qvae rcfcitae
funt ha&enus) a rerum ortu hucusqve, explicans.
Tertius PANDOGMATlA vocabitur, Opiniones de rebus variorum
varias, ubicunqve & qvomodocunqve proditas (feu verasfeuerroneas)
reccnfens.
5 Panfophia itayve continebit omnia omnibm fapere volentibusfimplicit&
neceffaria : ut Homines per claram lucem Rerum omnium fines , &ad fincs
media, & mechorum infaUtbilem ufum , videntes, omniafua infinesbonos
difponcre, adillosqve mcdiis bonis & certis certdgraffari (qvoddemum
fapere eft) valcant.
C Panhifioria tradet , fi non aqve & fimpliciter omrribusnecejfaria, fuo ta-
men modo necejfaria : qvia particularem rerum curfum (in Naturalibus&
artificialibus , Moralibus & civilibus , Spiritualibus deniqvc) particula-.
tim fcire,_ univcrfalem fapientiam & firmabit, & illuftrabit, & augebit
valide.
7 Pandogmatia non tam neceffaria opjam utilis erit iUis , fviEruditionem
plenam defiaerabunt , iUifve rei liberms vacarepoterunt. Qycmadmodum
enim ad locum aliqvem feftinanti viam redam coducentemfdrefatiseft,
ctiamfi ambages bivia , & diverticula illa qvx circa viam illam obveniunt,
ignoret : & tamen ambages & divcrticula illa Viatorem noflc, non folum non
nocet , fed & Viae verae ccrtiorem , errorumqvc fccuriorem > facit : ita fines
Vitae noftrae, & media eo difpofita, vcre noflc, fatis cft illi qv i ad bcatitudinis
metam feftinat, etiamfi qvam varic alii abcrrcnt, aut obcrrcnt,ignoret ; noflc
tamen etiam varias aliorum aberrationes Veritatis nos magis fecuros reddere
poterit. Communi ita^veVeritati magis fiabilienda fcrviet, nuUaGentium y
Religionum, Phtlofophiarum^ Se&arum, Scriptorum, placitaignorare.
Qvicqvid enim vcri afFerunt, id noftrisfirmandisconducet : qvidqvid
falfi, irrationabile fuiffc apparcbit. Deniqve, fpe&are ibi erit (in Pando-
gmatia) Lucis & Tencbrarum qvovisaevo&ingcniolu<5hm , omniumqv*
humanarum cogitationum (fi fpeculatoribus fuis permittantur, neqvefc
lntiarerumipfarumcancellos prefsecontineant) vanitatem.
8 Brevitcr : Panfophia erit inftar perpctuarum de rebus omnibus Regu-
larum: Panhifioria inftar recenfitorum (fufficienti indu&ione) exemplo-
rum: Pandogmatia inftar exceptionum, aut certe variarum fuper varios
Veritatis Textus gloflematum. Dicendum vero eft de fingulis explicatitis
aliqvid.
PAN-
i i
ratio & methodus.
TANSOTHIA.
9 Liberhicnihilaliuderit, qvim Librorum DET y Natura, Scriptur*,
Animoqye innatarum Notienum , apographum ordine digeftum : ut qvi hunc
leget & intclliget, legat fimul & intelligat Seipjum, Rerum Naturam, D Eum.
Erit itaqve Liber (i) univerfaliffimus , omniaqvadiominiad hanc&futu-
ram yitamfcitu &creditu, fadu&fperatu, neceffariafunt , inconfpedu
omnium pandens. (i) Liber regulariffimus> nihil ufu receptum refpiciens,
Res tantum ipfas : ut qva harmonia feipfas connedunt illae, eadem illc
Mentisconceptusnearat&connedat. (5) Liber Ordinatiffimus : h.e. ex
pofitisfemel & conceflis omnibus principiis fic omnia deducens , ut & fluant
perpetud alia cxaliis , & nihil eorum in dubium vocaii , nihil non concedi,
nihil non cum lubentia & gaudio , admitti ( tanqvam communis Veritas )
poflit. Conftruetur itaqvetotumopusexprincipiisperfecIans,& confe-
qventiis neceflario fluentibus : intertextis (ubindcjententits illuftribus 9 gene-
ru humani eonfe?tfu jam comprobttis. Ita difcrimine perpetuo inter ea qvse
neceflarid, & q wx conringenter v jra funt, obfervato , cavebit qvidqvam per
opinionem poncre,fed fola illa qvx Senfuum, Rati§nis,Divinteqve Revelatio-
nis examen, tam certd fuftineant, ut in contrarium nihil aded afieri , nec
aflenfus ullo modo negari, poflit.
10 Ftvis libri hujus erit , non tdm Eruditos reddere , qvdm fapientes:
h-e. intclligentes fuos & rerumomnium fines, &adfinesmedia, &me-
diorum lcgitimum ufum : ut a fcopo beatitudinis fu^ , temporariae & aeter-
nae, nemo aberrare poflit : nili qvi dataopera in avia potiusruere, qvam per
lucis & veritatis planam & fplcndidam viam, incedere, malit. Analyfi ita-
qve Univerfi inftituta perpetua , vera • genuina , fiftet mentibus in con-
fpe&uqvicqvidubiqveeft, ordine nativo ! utundeomnia veniant , &qvo
tendant , & per qvas vias (five cant , fi ve aberrent , & qvo tandem tlla etiam
qvae aberrant recefliira fint) in clara luce fit.
1 1 In fumma, Vanfophix liber debebit tffe Jumm* plenitudinis , extra cujus
limites nec fit , nec cogitari poflTit , qvjdqvam. Et Jummafacilitatis , cuj us
omnia majora ab Idiotis ctiam qvibusvis ( propter perpetuam aprimisad
ultima , ab imis ad fumma , gradationem) perceptibilia fint. Et foliditatis
fumma^ extra cujus fundamcnta nihilrelinqvatur. Deqvomcliorejure
dici poflit , qvod Cicero de Philofophia Stoica elegantius q vam vcrius dixit
(5 . de finibus : ) LMirabilis eft apud illos contextus Rerum. Rejpondent extre-
ma primis , media utrisqve> omnia omnibm. £vid feqvatur , qvid repugnet y
' vident j
6*i Librorum univerfalium
vident ; &utinG eometria prima fi dederis, danda funt omnia. Ca veat tamea
irmotyx fi&am harmoniam , ordinem , veritatem (qvam in rebus non in-
veniat, fedrebusaffingat) feqvi : fola pandat qva; demonftrareclarepotcft.
Qvx ignorat , fileat : donec DEus & dies illa qvoqve revelaverit. Caftil
^aturum enim feipfum Panfophicum lumen, femper in majus & melius,
e leqventibus patebit.
TANHISTORIA.
iz Nihil haec erit aliud qvam omnium in Panfophta per generales ideas
jamJcfcriptarum ( naturalium & artificialium , moralium & Spiritualium )
rerum curfus, theatrum illufire : exhibens Formarum naturalium cum (Jlfate-
ru y & Subftantiarum naturalium cum invicem, & ArtiscumNatura &
Legum cum confvetudinibus, & Prudentiae humanse cum rerum eventis, &
Sapienti x divin ae cum humana ftultita, & Gratioe carleftis cum ingratitudine
Mundi, & Tolerantiae Numiniscumprotervianoftra: &Juftiti3ecum ob-
ftinationc perpctuas veluti ludas. Qva nempe conftantia leges fuas fervct
Naturae; aut qva varietate excurrendo ludat: & qvibusExpcrimentisre-
rum occultae vires veftigatae fint ? & ubi fuccelTu fruftratae ? Tum Hfioria?
rerum humanarum , maximein Civili & Ecclefiaflico ftatu * ut qvicqvid un-
qyam mcmorabile accidit , qvod nobis & pofteris imitationi aut cautioni fcr-
vire poffit, ne ignoretur.
15 Imprimus autem, Opus hoc incoUigendaHiflorianaturaltfummd fide
& diligentia verfabitur : cum ibipotijftmumfcientia noflra bafes, Panfophiam-
tjve veram & perfetlam condendifundamenta , lateant : Naturae autem viae
fubtiliffimse fint , & in illis varietas mirabilis, & fub fimilium fchemate diffi-
milia faepe, adeoqve contrana veniant, & viceverfa. Multa etiam funt
admodum fabulose tradita j qvae fine experimentisadmitterefeipfumludi-
ficare eft.
14 Etqviaintantarerummultitudinenulliushominisvelinduftria vel
aetas,ad omniafufficiunt, nccufqvam unoinlocoomniumcopiadatur • &
qvaedam cxperimenta nonnifilente, perannorum&feculorumdecurfum
1 ut m . Chymicis & Aftronomicis ) procedere poflunt : necefiario Hiftortd
mduthvd opus efl , qvd omnia a^va unqvam exatte obfervata & infaUibiliter
vera deprehenfa funt , in unum fideltter coUetla $b oculos ponantur : q vd & fin-
sulorumfufficienti infpeciione, & ad invicem collatione , ipfieuniverfales
Naturae leges innotefcant. Talem vero Indutlivam hiftoriam nifi apud
Aftronomoj vix ufqvam habemus: ob qvodNaturaeftudiummuItisfale-
bris
ratio & methodu?.
trr I Z ' ' Ma T at ,gitUr : In ^uraltbus fofihdcncntttnob»
^rfandum effe, utcutvts charta aut fomnio credamus : fed utexpe mcntk
fuffiaen^bus ftabihantur priusomnia , ju«a q v«dc«busjSS^v < SS
fienpoffit :: mfi conftanter fafcinari, aliosqve (eademutpertraSemac^
ccpimus, ita rurfum alns tradendo) fafcinare volumus rraau,oncm ac "
mmu Prtmo , ne«vtd vant,falft, incern, admtfceatur : qviahiftorkfcri-
Cdtf a ! T fi ^« M ^««- *** u/non omntaverafXn U r,
mfdt T a JZ m i lU feUadin g eniaci ^ rerumcontempIationem dTr I
gendum feuadprudenuamcrcarerumadiones formandum, feuad picta-
tem &fenum numims metum animis inftillandum. Suntenimqvsdam
eflao.tiorum genereqvxignorariprsftat, qvamfcire- qv* morEr
lemu, : «v* opttme ettam non nomtnart tnter Chrtfitanos] Apoftolus
16 Velproindefapienti* ver* (cujusinitium&finisefttimorDomini)
paranubus^apicularumimkandaeritpietas : qvsin floribus omne deS
&venenatumaraneisre]inqvunt,alvearibusnoninferunt. EtqvcmXo
dumD 1 luv,umpnorisMundifcelerum memoriam (prsterqv m iZ nVre)
Exltabunt qv idem Ula m Libns antiqvis , in Bibliothecarum carceribus fed
qvo accefl-usnonpatebitnillrobuftis : innoxis juventuti, &Sw P ldW
nefcandalaobjicianturcavendum. «wiipiicipieni,
T A NT> O G MATlA.
1 7 ReceptumefteoshaberiDoaos, qvi qvam plurimorum Authorum
le&one cogniuoncm fibi vanarum, aut rerum aut de rebus opinion uZ
compararunt. Commendatqve rem hanc fapientis daturis operam Siraci-
des, mfaptenttamomntum antiqvorumexqvirant (Ecclus.? 9 . j. ) Nos ieitur
dum m omnes fa pi entia> viasinqvirimus , hancetiampraerirenondecet.
Et qvia univerfalem veft Ig amus Sapientiam , univerfum Authorum chorum
(^icunqve qvandocunqve, qvacunqvelingva,deqvacunqvere, cogita-
tiones luasOrbicommunicarunt; commendarefas eft. lllai qvippe An-
rTJ ? v ° Cem /fv T T IuSefi Lther > l vinon ^colinelt boni,
luomodoverameffealibioftendimus.
, J 8 r Q ; M,.' tame " Au tHorum tot millia jam habentur , & aliqvi eorum
^five fcnbaciores fiveprofundiorcs ) velfolioccuparcjn-eniapoirent ; ad-
Librorum univerfalium
mitti fingulositautfunt, totoapparatufuo , res improportionataeftinge-
niis, (praefertim negotiis Vitae diftra&is ; &maxime Panfophicis, qvibus
potius Res qvam derebus opiniones, attenduntur; &jucundius fimplices
& re&ae Veritatis vix , qvam tot ab illa deviationes fpe&antur ; & in univer-
fiim agenda potiiis, qvim a&a, cordi effe debent) omnino inveniendum eft
compendwm alicjvod , yvintam Authorum ejfentiamfic extrahendi , ut cuicun-
tpje velomnia omnittm placita cognofcere volupe fit , nec impojfibile , nec dijjiciU
(it. Devoranda igitur aliqvibus moleftia illa erit femel , ut ea liberentur in
perpetuum alii omnes. Non abolitionem Authorum fuademus , qvales-
cunqve tandem fint, qvi exftant: fed evifcerationemperEpitomas, aut
Breviaria, & Indices ac repofitoria : e qvibus totam cujusqve Authoris (de
qvacunqve re) mentem cognofrcre promptum fit. Authores ipfiin thea-
tris fuis, Bibliothecis, proftent nihilominusintegre, fiqvandofontesipfos
confuli necefle fit; aut variae eruditionis amantibus per antiqvailla prata
obambularc libeat.
1 9 Erit autem Pandogmatix liber adpracedentium duorum leges fcriben-
dus: utOmnia^ ordine , vere , contineat. Omnia dum dico, nonintelligo
minutias & qvifqvilias omnes, apudfamofosetiam Authores (nedumfe-
qvioris notae) paffim occurrentes : fcd talia omnia , q vae aut Ve: itatis alicu-
jus firmandae, auterrorisalicujusdetegendi» vimhaberecredantur. Alio-
qvi recle Qyintilianus: Perfeqvi qvod fvisqvamun<jvam,velcontemptif
fimorum hominum dixerit 9 aut nimia miferia^ autinanisjattantiaeft: &
detinet atcjve obruit ingenia, melius aliis vacatura, &c.
20 Ordinem dum dico , intelligo feculorum feriem ut alii poft alios vixerunty
& fcripferunt, ita fingulorum fcripta ut recenfeantur, & emedullentur ; ad
eum forfan modum, qvcmin Medulla Patrum AbrahamiSculteti obferva-
tum videmus. Qyi fi placebit, addendus erit Operi Index trini generis y
I. Authorum , alphabcti ferie. II. Gentium & Lingvarum , qvibus
authores fcripfere. III. LMateriarum> feu alphabetico feu iterumPan-
fbphico ordine.
z i Vzrl fcribendam effe Pandogmatiam cum dico , hoc volo, ut fententU dr
iogmata candide recitentur fine ullo fuco , ulla in aliud transformatione. Uti
faep£ fit dum partium odio , aut ftudio , didis Authorum contra eorum
mentem fenfus affingitur; autincuriosedecurtatisverbis&fententiisfenfo
illorum obfcurantur. (Vsdeantur hdc de repulchre monita Verulamii. lib. j.
de Augm. fcient. cap. ii.de tlacitis antiqvorum Philofophorum.) Reme-
dium erit , ut qvisqvc procfucatur loqvens verbis fuis , nihil mutatis : ut
vcram cujusqve Authoris effigiem hibeat le&or, non larvam aliundc
illi
t t
67
ratio & methodus.
illi affi&am. Recitatorem enim aget Pandogmatijla, non Cenforem.
zi Qvanqvam & cenfura , poft expofitam lincere plcnam Aiithoris
mentem , Iocum habere poflet, G. prolixitas non metueretur. Idautem
tum affricando Authorum fententias ad fundamenta Panfophica, utqva"
parte veritatem attingant, aut ab ill3 deficiant, pateat : tiim conferendo inter
fe Authorum opmiones, &qvid veri huic & ilhfubfit oftendendo, monftra-
taqvemedia Veritatis via,eos fibi invicem (qvantum poffiint, Veritati autem
qvantum debent ) reconciliando. Qyod plerumqve pofle , dubium non
eft, fi utnusqve aflertionisfundamentaredeintelligantur.
2 $ Supponimus enim neminem fanse mentis , nedum fapicnti.-e ftudiis
cxcultum, fine ratione aliqvid ftatuere: adeo utomni etiamErroriVeritas
alifva fubfit , cuifoli Author nimium intentus , concurrentescjve veritates alids
ftbipaterlibifajjus, erroneialiqvidaffinxit. Habentergo plerumqvecon-
tradicentes fibi in vicem , pro fe qvifqve Veritatem fuam : q varum ad fe in-
vicem refpecTrum verum fi intelligerent, pugnare defincrent. Ex. gra.
Refutat Empedoclem Arifioteles , qvod lumen Solit diceret ab ortu in occafum
momento diffundi: qvod Ariftoteles fieri pofle negat. Uterveriusl uterave
reU e , ft recle inteUigatur res ipfa. Nam qvia Sol fine pcrpetua radiorum eja-
culatione Sol non eflet, nondemum lucem in nos ejaculareincipit , ciim fc
fuprahorizontem nobis elevat; fed anteqvam emergit , jam radii ejus fupra
capita noftra in aere extenfi funt. Simul ergo ac fe exerit, eodem momento
radii de prefliores fadi nos circumfundunt. Atqve ita Empedocles momen-
to nos luce circumfundi vere dicit. Verumenimvero qvia non exdem radii
partes, qvae tumdemum afoleemanant, fed radiijamantefupranosextenfi,
ita nos circumfundunt , rctte Ariftoteles motum fuccejfivum urget , momenti-
qve peragi poffe negat.
24 Aliqvando verbneutramoppofttarumajfertionumveramejfe, monere
poteritPandogmatifta. Ex. gr. Ignem effeleviffimum , Peripateticiconten-
dunt: Huartuscontragravifftmum (in Scrutiniolngeniorum.) Hicfruftri
contendi , dicendum erit : qvum fecundum rei veritatem (q vam Panfophia
deprehendit ac detegit ) Ignis neqvelevis fit, neqvegravis. Qvianon eft
Materias mundanae feu Elementorum pars , fed visinmateriamagens: qva
qvalemreperitmateriam (gravemautlevem) talem relinqvit. Necenim
Metallum ignitum feiplbgravius aut Ievius eft ; ficut & Aqva.
2 f Atave ifiifunt Libri untverftles , luminis univerfalts lampades verifft-
ma futuri , fi ad ideasfuas rette perficiantur. Praeftabunt enim omnino haec
bonafeptem. I. Utnepofihdc JtnerenomenEruditionis poffideamus. II. Ut
ne Eruditionemper tam vajias Bibliotbecas venari } infinitisqvelaboribus Jpiri-
I 1 tum
Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
68 Scholarum univerfalium modus.
tum finefinefatigare , necejfe habeamus : amoeniflimo hoc compendio infini-
tisambagibus liberati. III. Ut hdc (compendiaria licet , undiqve tamen
plena & folida ) Eruditione , jucunde acqviefcere liceat. I V. Et qvi nihi-
lominus Authores ipfos adire volent ,penetrandiomnia claves paratas, januas-
<jve jam ante fe referatas, ut habeant. V. Eoqve literas & fiudiafafiidiendi
nemini relinyvatur , tantas inter illecebras , occafio. VI. Atqvchinc ut
Eruditis vere, & Eruditione verd, impleri pojfit KjMundits : id qvod q vaeritur.
VII. Tandemqve ut lumenbocuniver\alis Sapientufeipfummagu ma^istfv$
depurare & augere pojfitjifdem Libris mutuam (ibipraflantibus operam.Vmfo*
phia enimPanhiftoriae qvid rerum fpeciatim obfervare ac vennri debeat,often-
det. Panhiftoria vero novis fubinde experimentis Panfophiam,ficubi in con-
ftituendis rcrum ideis aberraverit , emendabit. Pandogmatia deniqveillam
& iftam de variis melius obfervandis, diligentitis examinandis, prellius deni-
qve urgendis , & omnind defc&ibusqvibuscunqvefupplendis, monebit.
Atqve ita Lucis augmenta y DEIope, fyerare femper erit.
C a p. XVII.
Scholarum univerfalium modus.
Llbris univerfalibus refte conftitutis , adedqve in vcrnaculas qvoqvc
Gentium fingvas tradudlis , pojjent Schola minm neceffari* videri:
qvippe jam e tam artificiose contextis humana Sapientia tabellaturis hauriri
€ommodi pojfent omnia. Veriim fi exa&ius rem confideremus , inejficax erit
univerfale illud Librorum univerfalium remedium , fi non modus ahqvis , ut
Libris datis uti velint & fciant Omnes , inventatur. Qvid enim caecis cum
Speculo? Cui ufui Libri , qvos nemo legat ? Nonpoteruntautemlegerc
legendi artem indo&i : neclegereattente , attentioni non adfvefa&i : nec
legere mente libera , praeconceptis opinionibus qvibus cunqve tandem jam
occupati.
2 Nihil profe&d ccrtius eft qvam hoc , fi Juventutem fic excrefcere,
(h. c. fylvefcere) patimur ficut haftenus , aeqve ut hadenus Mentes re-
rum vanis occupatum iri. Idqvc adeo , ut fi vel Caelo delabantur Libri,
Angelica fapientia fcripti , lcgere tamen cos aut non libeat , autnonferid
Iibeat; aut tandem intelligere eos vere, adufumverum (propterpraeimbi*
bitaspravas de rebus opinioncs) ncm Iiceat.
} Scholis itaqve fapienter infiittHis opus efi omnine; qvajuventutisani-
mos (antcqvam Mundusoccupat, aut illi fe ipfos vanis & fumofis impleant)
prudenti
Scholarum univerfalium modus.
frudenti difciplind captivent, fubigant , & fapientiapotcnter imbibcnd* , ut
arvum aptl recipiendo femini , praparent. Tan tum enim hac in re fitum eft,
ut tota Mundi in melius reformandi fpes a nondum corruptae, & fingi ac re-
fingi aptae 9 Juventutis informatione pendeat : idedqve DEUS tamcrebrb 9
& tamferib , rem hanc parentibus Verbo firo mculcat , ut Itberos fuos in timore
DEI educare ne intermittant. Memorabileqve admodum eft , qvod apud
Eteiamdicit, InuniverfalidepravationepopuIiNeminemfupereffe, cfvemdoce-
ret fctentiam , & cuiproponeret intelltgentiam, prtter depulfos d latte, avulfos
ab uberibus. Cateris etiamfi *ddaturpr<eccptum pracepto , & delineatio de-
lineationi ; paululumhinc y paululum Mmc(i.e. qvidcunqve fubfidii oftcratur
undecunqve) perinde ejfe ac fi eis yvtsperegrinojermone , & Iingyd exoticd
loqvatur. (Jef.28. a verf.7. ad 12.)
4 Hoc itaqve DEI Confiliumfeqvutinefurdiscanamusfabulam, Ho-
minesjam inde dprima tnfantia (depulfos d latte , & avulfos ab uberibus ) for-
mandos nobis fumamus. Idqve ut procedat univerfaliter , Scholas univer-
fales ubiqvegentium aperiri , meliusqve qvam hacftenus conftitui , fvadea-
mus: qvantumqveperomnesoccafioneslicetorando, &obteftando, infte-
mus & urgeamus. Aut crtim fic univerfalis Ileformationis obtinemus fco-
pum, aut cum omni reliqvo apparatu fruftra fumus.
5 Finis ergb Scholarum univerfalium erit , Non tantum omnibus gentibus
lingvis, & hominum ordinibus , fed & fingults individuis , exinjcitia &
barbariei tenebris emergendt fubmtnifirare occaftones. Id autem Prim$ 9 pr<e-
parando ingenia mature : ut excipiendis qvx poft * & per totam vitam, in-
ftillabuntur, idonea fiant: Tra&abilia fcilicetfada & obfeqviofa DEO &
Magiftris } imbutaqve rite Numinis reverentia & vit# futurae fenfii. Se-
cundb, addocendo literas: tenqvanv neceffaria ad Libros univerfalesJegen-
cjum & intelJigendum inftrument», v T&Piq * fimilmrtter illis 90*4 reddendo
cognitionisprinctpia , e qvibus poftea Libros univerfaljesextru<^QS elle, pra>
fmim Pahfophiam^ ^jiofta^ti ' )Ntrmj»*%'£^ Scri-
pturafacra hifioricaomnia : Communesqve Animinottones^ tanqvam ratioci-
nationis hum^nae fundamenta*
6 Haec omnia qvomodo fine molHHa omni , fvavi potius docentium &
difcentium voluptai;e r pe^gi pqflu^ ^/&.Pa?dagogica,
(xtate infantili &puerili) didadlicacrationes oftendent. Nunchocfolum
notetur. Scholas ejusmodi ubiubi homines funt, ejfe poffe i.qvta reqvifita
nufyvam defunt. Nempe funtqvidifccrepoffunt, novi illiin Mundo ho-
fpites, ad oculos circumferendum, &qvid, adqvid, perqvid, unumqvod-
qvefit&fiat, cognofcendum, natura fatis curiofi. Tumfunt, qvidocere
I 3 poffunt,
pj 0 Collegii univerfalis ratio & forma.
potTunt, fi modo fciant, Parentes. Sed ut fciant etiam, conftitui potcrit (ope
DEI) certusinftitutionis&difciplinxmodus: qvem fi feqvantur , afcopo
non aberrcnt.
7 Po fje item pid tJMagtfirattts Chrtfiiani curA provideri , ut omnis Juven-
tfrty etiamegefiuoforum parentum, & Orphani, cultura nihilomtnm adhiberi &
vacare paffint. Nempe fi opulentiores qvot iibcros habent , tot cum illis
pauperum coxtaneos pueros , cum filiabus autem puellas , alant : DEum ea
Vatione honorantes, hominesqve pio* fibi demerentes, multiplici fuo & libe-
rorum fuorum commodo & vSvu Qvod beneficium fi privati divites Rei-
publica^praeftabunt , non ita multi fortaffe » qvos publicofumptu fuftentari
neceflfefit , (donee literi*, moribus , pietateqve fatis imbuti ad vitae aliqvod
genus applicaripooflint) fupererunt. Si qvi autem fupererunt , iisepu-
blico profpechim iri (ab Ecclefia & Magiftratu) fpes eft: qviapublicafalu-
tis interefi , neulliotioji &curiofihomines, tic^ve mox aliorum corruptores fu-
turi,Jubnafcantur, & in humanam Jocietatem irrepant.
Collegii univerfalis forma.
QVi i&dificium molitur, poft congeftas materiarum ftrues , &ben&
conceptaift Domus ideam, 8c explanatam ftru&urse deftinatam A-
ream/Archite&o & Fabris, qvi confilia in opus deducaftt, opus habet. Ne-
ceffarid igitur in univerfalis reformationis Literaturae negotio , poft Libros
univerfales & in illis artificiofam Methodum , & Scholarum ubiq ve erigen-
darum forrrtam, Operametiam refuirunttir^ qvi auxilio DEI optime cogi-
tata optatum ift etfre&iim difpohaiifc i -I - - '> <\ > ■
~ ; 't Cui'tkgt3tioipti €t\^Vitpeic Pot&Orbifele&i> ingmiofi , folertes, pii^
publici bonifervidi amantes , ex ordinetdm Politico fvdm Ecclefiafiico indtffe-
renter : qvivelut in Jpeculapro falute generis Humaniexcubando , omnespo/fi-
biles v:as & modos, occafionesojve y omnia omnibus profutura cjvdrendi, inven-
ta propagandi^propagaPa d corrupielis pfrtferniandi) diJfeGiaW* ' ^ ' ; • 1
5 Vtros cum dtco, intclligo plures reqviri : unus aut pauci tanta inre
nihil poterunt. LMultitu^o fapkntum faluserit Orbts terrarum. ( Sap.
%6. ) Non unius profe&o hominiseft, univerfaliamoliri : Praeftrtim qvac
non uni Genti aut Ecclefiae , fed Mundo , parantur. Et per qvae non uni
anno, aut feculo, confultum itur ; fed omni pofteritati. Coalitione itaqve
pluri-
Collegii univerfalis ratio & forma. <j x
Dlurimorumopuseft, qvi jund^diligentia, &fuccelliva opeii, qvamdiu
bomines erunt Hommibusprodeffe qvarant.
4 Dum auttmdkofeleftos, intelligo negdciohuiccertas deftinari debere
perfonas ! qve fe <divinitil$ ad id laboris ftimulari fentientes boc unum
agant, ut orfini* D E Idona Orbi commumafiant. Notum alioqvin eft, fd$d
nemini in frecie mandatur , id aut nemvnem curare, aut fi curant omnes , confu-
fionem ejje. Tum & hoc certum , cjvi ordmariis (in Ecclefia, Schola, Po-
litia) funttionibusvacant, eos (fifideliterdbire muniavolunt) plus Jempcr
domi reoerire qvod agant, & <jvo diftineantur, qvdm ut cogitationes ad univer-
falia abfirahere y itttstjve commode vacare pojfint.
5 Perqvnm ergd utile foret in fingulvs gentibus conftitui Profejfores honora-
rios (faltem fingulos, fi non Collegiaintegra : qvemadmodumapud Hol-
landos pulchro exemplo obfervari ceptum eft , in Lipfiis , Scahgeris, Salma-
fiis fovendis ) qvibus nihil particulatim incumbat , Jedgeneratim univerfalis
Eruditionts cura & ftudtum. Et qvid ni qvos DEus publicum in bonum
publicisinftruit donis, epublicoalantur ? Nonimmerito Verulamiusinter
tot Europa Collegia praclare fundata , omnia certis profejfionibm deJHnata,
nulla Itberis atqve univerfaltbus Artium & fcientiarum ftudiis dedicata ejje 9
miratur : verijfimamqve caufam cui felicior doEtrina progrejjus Humano in
genere hucusqveretardatus fuerit^ hancfuiffe (cjvodUntverfalianemo curdrit)
perfvafum habet. Sapiet ergd Mundus, li fapicntix ftudiis hacpartc melius
profpiciet.
6 Tales autem univerfalis fcientU Aujfiices , ubi ubi gentium fuerin t ( feu
collegiati, feu difperfi ) opns erit eos
I. Invicem fibi patere.
I I. CoUegiali ali^vd focietate co-ordinari.
I I I. Legumfanttarum vinculis colligari.
7 Patere fibi invicem necefTeeft, fi idem opus agere , &adeofdemfines
collimare, debebunt. DEUS enim (pro communi in omnes diffluente
bonitate fua) per omnes Gentes & Mentes fpargere confvevit dona fua :
qvibus fi nos in unumcolligendisoperamnavarenegligimus, difparfama-
nent, communem in ufum non veniunt. Qvaliter ha&enus multis in rebus
eveniffe , multosqve homines , & integras Gentes , multis bonis folo com-
munionis negle&u caruiffe, fatendum eft. Stabilito itaq ve de colligendis in
communesufusomnibusDEIdonis, humanisqve inventis, propofito, mu«
tua Sapientum correfpondentia Mundus carere nullo modo ampliiis
poterit.
8 Q^anqvam enim non omnino correfpondcnti* Mundo defuerint,
m
7 % Collegii Univerfalis
illis tamendefuit Univerfalitas : viciniores tantum qvidam , cumReligio-
nisautfcdaefuaehominibus, &certisinncgotiis, commerciacoluerunt; ab
aliis , aliis in rebus , avulfi. Qva noftra pufillanimitate , aut incuria , aut
etiam aliornmin alios faftu , callidus Humanigeneris hoftisad technasfuas
abufus , communi felicitati inimicum fedhrum ftudium invexit , foliciteqve
confcrvat & fovet s qvia fc&arum qvamlibet loco publici boni (qvale Deus
inftituit, & Chriftusexemplodocuit) privatis fuisinhiarecommodis, &ex
alienis ruinis incrementa fua venari videns, unde fe impoftor oble&et habet.
Huic ergo malo remedium par qvia non daturaliud, qvam utin bonum
univerfala confpiremus univerfi , coalefcentes Omnibus poffibilibusmodis
in eadem defideria & ftudia , commune promovendi bonum : omnibus
particularibus fe&is & ftudiis hoc univerfolitatis ftudium efficaciilime op-
poncndumcft.
<) Dum autem ordinem altqvem illis communis felicitatis Proxenetis com-
mendo , id commendo fine qvo induftria illorum minus utilis foret. Opta-
musenim, &resipfapofcit, multosefle: ubiautemmultitudo^ ibi&confu*
fio , mfi multitudo adunitatem aliqvam , ordinis alicujus vi reducatur. Ordo
crgo aliqvis illis neceflarius : ut qvid , cui , ubi ,qvando , qvibus auxiliis ,
agendum fit, qvisqve fciat, eoqve fic agat , qvomodo in publicum expediat.
CujusOrdinis fundamentum hoc videturponendum , ut Inter omnesUnus
qvidam fit, qvem alii ut Collegti Prafidem rejpiciant. Nempe q vo mediante
Univerfale illud commercium expeditiiis qvaqvaverfum , procedat : dum
ad illum omnia neceflaria perfcribant finguli, ille autem talia omnia rurfum
ad omnes.
io Qj/od fi ftabit, locum habitationis ejustali aliqvoinloco affignari
neceflc erit, ad qvem ab omni Orbis plaga ; & inde rurfum ad omnes plagas,
Navigationis beneficio acceflus pateat. Cujusmodi coromoditatibus qvae-
dam Europae Regnagaudent : Htfi>ania> Gallia, Hollandia, Anglia. Enim
vero Angliam prae reliqvis correfpondentiarum fedcm conftitui conveniens
videtur. Primo ob memoriam heroici facinoris Draconis Angli , qvi Orbe
univerfo qvinqvies circumnavigato huic univcrfalifan<5t#Gentiumcollu-
fion i veluti praehifit. Secundo , in memoriam lUufirifstmi Verulamii Angli*
Concettarii, a qvodeuniverfaliScientiarumReformationeconfiliorumoc-
cafio prima. Deni^ve in memoriam promoti tam falutaris confilii , &
dotatum reditibus Collegium (fi dotabit) ad alendum tot CoIIegas & Ama-
nuenfes, qvotreshaec (qvae nonhonorisautopum , fed operofaecharitatis
negotium erit) reqviret. Poterit autem fi videbitur in qvolibet totius
MundiRegnounusaliqvis etiam primariusconftitui, adqvemalii Collegae
fefpiciant,ordini$itidemmelionsgratia, IX Jam
ratio & forma. ^ ,
ir Jam autem fi fanda haecin communem Generis humani falutem con-
fpirans focietas CoUegium dicenda fuerit j Legum utiqvealiqvarum vinculis
colliganda ent. Qvarum prima erit, ut vocationis fuae (ad qvam inftinftu
divmotrados fe fentiunt) excellentiam digne aeftimantes, Humani generis (e
conftitmTadagogos (ut Seneca loqvitur) & mittiadflantandumCalum, &
fundandam Terram, (ut DEus apud prophetam, Jef.fi. 16. ) gaudcant ■
ideoqve reipfa divinum pietatis ( qvi omnes homines fal vari , & ad agnitio-
ncmvcritatisvenirevult, ilim.z.^.) adminiftri, Apoftolicizeli (qvibus
erudtre omnes hommes, omni fajtientid , utredderentomnesterfeBosinChrifh,
Jefu, curafuit,Col.i.28.) imitatores effe allaborent : eoqve fine fe totos
glonae DEI, &pubhcae faluti promovendae, mancipent.
, . 1 V, Et , qvia ad rcs tantas vires human * nimis qvam imbecilles funt , auxi-
hum iibi de caelo perpctuis fufpiriis profundiffima humilitatedcvocare, nun-
qvam intermittant. Demumqve divind freti mifericordiS & veritate (qvi
ie ipfum negare, &qvaefuo honori, & fuorumfalutiferviuntimpedire, non
poteft) opcras qvifqve fuas, qva datur, ftrenue urgeant.
15 Memores aedificatorum Tcmpli fecundi (qvi non nova ponebant
novo templo fundamenta, fedfuperbafespriores aedificabant, Efd.z. 3.)
a fundamento aetermtatis , qvod femel pofitum eft, & practerqvodaliud
ponere nemo poteft ( 1 Cor.z.n.) ficut &abafibusfcientixnoftraeqvas
pofuit DEus, Natura, Scriptura, communibusqve Notitiis , aberrareullo
modo caveant. Item ut Librorum univerfalium pleniffimam notitiam
habeant: & qvicqvid in ilhsfuppleri , aut emendari poffe obfervatum fue-
nt, de eo aln ahos monere, communiqve confilio emendare, ne inter-
mittant. Qvjcqvid praeterea reconditioris myfterii cuiqvam obfervare
dabitur, non fuoarbitratu vulgabit, fed fratribus communicabir, ut Inventi
ventate debitis expenmentis firmatS, qvicqvid DEus dederit in communes
communis fapientiae thefauros, falutaresqvegeneris humaniufus, trans-
ferantur (pro myfteriis tamen habcri, aut venditari, nifi qvae talia funt vere,
caveatur.) Praeterea,ut Scholae ubiqve gentium,oppidorum, vicorum,ut ei i-
gantur, attendent,deqveea re Magiftratus , &qvicum poteftate praefunt,
moncbunt. Exdemqve Scholx ut bene habeant, curabunt ; abufus &
fomnolentiamirrepereprohibebunt. Adhxc, rcbus domirede conftitu-
tis, de propagando fapientiae lumine ad vicinas qvoqve gentes (qvamdiu re-
ftabunt, qvas e tenebrarum poteftateeripineceffeerit) cogitabunt: coqv c
fine ad convincendos & convertendos Judaeos , Mahumedanos , Idolola-
tras,&c. certos & efficaces modos habere curabunt ; Siqvosautem nimis
potentes, vel aftutos, iis qvae jam in manu funt armis expugnari non valentes,
K expe-
74 CoRegii miverjatis ratio & forma.
experientur adverfarios, confilium fratrum vicinorum aut& omnium (per
Prxfidem) cxqvirent ; ( Potcrunt enim intra biennium vel exuniverfo
Orbefuftragiahaberi.) Infuper, fingulisannis qvilibetCollegafemel ad mi-
nimum Prxfidem literis falutet , deqve ftatu publico rcrum Provinciae fuae
edoceat : ut fi omnia re&e procedunt,folatio efle,fi fecus, remcdio qvaerendo
anfam dare poffit. Praefes itidem (adminimumfemelanno) adomnes&
fingulos Collcgas Lucis fcribet , omniaqve memorabilia aliunde ad fe mifla,
aut domi nata , communicabit : ut ftatum Univerfi Orbis univerfales hi pro
faluteomnium excubitores non ignorare poflint.
14 Ita hxc fociata pcr gentes univcrfas Sapientum amicitia fan<5his ille an-
nunciantium triumphantem infuaveritateDEumexercitus (deqvo Pfal.
68.12.) dici & efle poterit : cujus vcxillum illud ipfum crit qvod ere&um
irigcntibus&populis,adqvodconcurrant, prsdixit Jefaias (cap. u. 10.)
Chriftus Jefr/s , mundt lux , aternitatis porta , fapienti* bafis \ columna, fafti-
gium y Corona;fapientumverbomniumDux&Reaor. (Sap.7.rf.) illefandx
hujusSocietatiscaputerit, qvem Paterconftituit, caputfuperomnia (Epb.
1.22.) qvi priiis ipfe LegatumDEI inTerrisegit, abiturusqvealiosmifii
Legatos ad gentes univerfas : afFuturum feillis promittens, adfinemufqvc
fecu\i(CMatt.z$. v. ult.) Qyemadmodum ergoipfe Dominusa corrupte-
lis homincs ad prima: vam fimplicitatem revocare , folitus fuit : ( Nonfic fuit
abinitio, diftitans, LMatt. 19. 8.) Ita hi ejus fcrvi hocpotiflimum fibi
agcndum credcnt, ut ad antiqvas DEI vias, & qvibus tot modis ubiqve aber-
ratumeft, revocaturi mortales (Jer.6.\6.) vel hoc fymbolo fibi officium
fuumoboculos ponant, REVERTAMUR ! fcilicet a dtjperfione ad unio-
nem ; a canfufione ad ordinem ; ab opinionibus adveritatem • d ctrcumferen-
iits rerum ad centra Rerum ; a n$bis ipfis, & creaturts> ad DEum.
Cap. XIX.
Lingva Univerfatis ratio.
QVanto humanac focietati ad confervandam coocordiam , & colcnda
fapientix ftudia , dilatandamqve Veritatis Do&rinam, & extendenda
Ecclefiae pomaeria , impedimcnto fuerit Lmgvarumconfufio, velindefiat
cvidens , qvod cum tenebrarum noftrarum mifereri , Evangeliiqve Lucem
Rlundo inferre vellct DEus, Lingvarum ufus eft minifterio. Idqve duplici
ratione. r
Primo*
Lingva univerfalit rano. j<
t Primd , qvod Monarchtam Gracam adventum Chriftiantecedere , Ro-
ntanam verb comitari, volutt: qvarum utrarumcjve culttfima Ltngva una
cttmlmperio, pergentes dtlatata , felix Evangeliivehiculum faiiafutt: utex
titulo Crucis Chrifti , Evangelicisqve &: Apoftolicis , Patrum item Grsco-
rum & Latinorum Scriptis, patet. v
j Secundo, qvdd «f adiWascjvoqveGentes, qvanecGracanec Latin^
intelltgerent , penetrare vox Evangriii pojjet , Sptritus S. altarum qvoqve lin-
gvarum cognitiont Evangelii prsecones inftruebat: utpote fine qvomedie
ad illuminandum hominum heterogloflbrum mentes aditus erat prx-
dufus. r
4 NeceJfarioigiturnuncetiam,cumMunditotiusReformatiofvaritur, &
fperatur , Lingvarum ope ertt opus : h. e. aut iUis qvt fapientia hoc lumen dt-
/trtbuturi funt Lingvarum qvarumvis dono ; aut gentibus omntbus lingvd
altavd und communi. Qyorum utrumqve tametfi impoilibile videri poftit,
non tamen eft : pofterius etiam priori facilius. Faciliusentmeflomnesad-
difcere unum ejvid, qvdm ttnum alujvem omnia; li labore & induftriarcs
hz parandae funt. Sunt autem, qvia miraculorum dona ceflarunt.
f Ommno igitur Viris doctis cogitandum erit demodo, qvoautfibi
notitiam qvarumvis Lingvarum (earum nempe qvisqveGentium, cum
qvibus fibi commercium crit) facile comparent: aut unam aliqvam Lm-
gyam conftituant, qva & ipfi inter fe communiter utantur, & Gentes omnes
( barbanflimaslicet) candem perdocerefacile qveant. Utrumcunqve ho-
rum placebit, compendia qvaedam non deerunt, DEr ope.
6 Pror/us tamen praferenda eft via pofterior , ut Lingva altqvatotiOrbt
communisconftituatur. Ita enim meliiis feintelligent omnes, eodcm fono : &
evidenttus eritfignum, univerfale boc Lumen penetraffe adomnes ; & Sapientia
j.UAiitmfxius confervabitur tnteromnes, & propagabitur adpofteritatemcer-
tius. Et poterit qvicunqve volet, per avascunqve Mundi regiones & cli-
mata , pei egrinari , omnes intelligere , & ab omnibus intelligi , gnarus.
■ 7 Qyae res amaenitatis eflet plena, poflemusqve demum id cernere, q vod
CJaudjanusRomaniImperiiamplitudini,aStiliconetum prudenteradmini-
ft rati, more poetico adulatus, cecinit :
Hujus pactficis debemus moribus omnes
£>vod velutipatriis Regionibus utitur hojpes :
gvodfedemmutarelicet: qvodcernereJhulen :
Rurfus & horrendos tjvondam penetrare receffus j
£vodbibimusp a /]tmRhodanum,potamm Orontem :
Jgvod cuntli Gensttna fumus.
K 1 Enim
76 Lingva univerfalis ratio.
Enim vero tantum hoc bcneficium non Stiliconis , nec cujusqvam mor-
talium Imperatorum , fed Chrifti Monarchae , debetur temporibus : ut fe-
qventi capite videbimus.
8 Sed communem hunc gentium Mercurium , cfvia necejfe eft omnibus efji
fujficientem y blandum^amabilem, neminidijficiIem>durum,morofum; nobisqve
taluja/n c/va rendtts eft , non pofliim qvin hic Ludovici Vivis Orbi univerfa
Lingvam unnm etiam optantis , cogitationes (qvas fub initium Libri III. de
tradendis Difciplinis aperuit) referam : Cumlingva (inq vit) & inftrumentum
fttSocietatts humana^ & Eruditionis ararium , irebumanigeneris ejfetunam
effe , ejvd uterentur omnes Nationes. Qvam oportet ejje fvavem , doftam,
facundam. Svavem y infacilt&jucundaenunciatione: DoBam, inapta&
propria fignificatione : Facundam, in verborum & formarumvarietate&
copia. Qvod ejjiceret , ut homines libenter loejverentur , & aptiffimi omnia
fenfu appltcarent , multumcjve femper crefcerent judiciis. Subditverd: Et
talis mihi videtur^ Latina y ex iis qvas hodie ufurpamus. ( i) cpjia dijfufa jam
efi per multas Nationes. (i) ArtespeniomnesiMmoderatafunt. (j) Co-
piofa eft. (4) Sono fvavis. (f ) Gravis. Obejvas caufas nefas ejjit non
co?)fervari eam 9 & coli : cjva fi amttteretur , magna fe^veretur Difciplinarum
confufio , &c. Ad dtlatandam etiam pietatem uttlijj\mum eft homines mutui
intelligere : Accedit etiam ( NB ) Lingvam efji alicfvam Doclorum fa-
eram , qvd res arcana confignentur , &c. Sed nefcio utrum d communi illa di-
verfam ejfe conveniat. Hactenus Vives.
9 Cum qvo eatenus confentimus, ut Lingvam untm communem mun-
do neceflfariam exiftimcmus : atqve fialiadefTt, Latinam potius , qvam
ullam reliqvarum , eum in ufum deftinandam. Sed q via cogitationes noftra
nunc altius euntjacere non pojfumus efvinpotius novamprorfus y jvadeamus Lin-
gvam. Cujus rei rationes nobis iftaafunr.
10 Primd, Lingvd univerfali confulenJumeftex teefvouniverfis: Latind
vcro confuieremusnobispotijfimum, qvibusilUjammtaeft : non itemgenti-
busbarbaris (qvarum tamen hic , qvia potiorem Orbis partem faciunt , po-
tior habenda eft ratio : ) qvibus Latina aeqve ut aliar, imo magis etiam, tum
ignota eft , tum difficilis. Qvippe admodum operofes curam muJtorum
annorum, ftudiumqveintenfum, reqvirens: utexperitur pubesnoftra, &
ipfa ejus ftrucftura oftendit. Eft enim plcnadiverfis (1) in Nominibus
qvidemcafibus: (2) in Verbisautemmodis&temporibus: (?) in Syn-
taxi conftrudionibus : (4) in his autem omnibus anomalis fatet qvam
plurimis. Qvae omma qvia Itali , mutta ex parte Lingva? fu» detraxe-
runt, qvanqvatn Latinam corrupifle vidcantur, id tamen obtinuerunt ut
fuam
Lingva univerfalis ratio. yy
fuam illam (Italicam) non illubcntes difcant non foliim omnes fere Europ»
fentes, fcd& Arabes, Turcae, Tartari, aliiqvebarbari : licet & illa fuis ad-
uc horreat fpinis , h.e. laborctanomaliis. Qvidigitur nonfperandum
putamus, fi facilior adhuc , prorfusqve per omnia regularis & fluida,
claretur ?
11 Deinde, Lingvam univerfalem oportet ejje omnium locupletijfimam ,
ad exprimendum apte res omnes , &fromendum faciie omnes animi conceptus,
tmnino fufficientem : c^valem fe non effe Latina ultrofatetur\ Compofitioni-
bus enim paupereft, nec derivationibus adedfelix. Undetot vocabuia
mutuatur aliunde: praefertim e Graeca, \ qva tota pendct, nec fine illa
perfeSionem fuam unqvam affeqvitur. Atqve fic abunitate& fimplici-
tate recedens, & perfc&ionem qvae reqviritur non attingcns, nec fibi nec re-
bus fufficit.
12 Tandem,&qvod maximeintenditur, Livgvamumverfalemoportet
tffe confufionis conceptuum antidotum univerfale. Qvod non alia ratione fieri
poteft, qvam firebusparallcledccurrat, non plusnecminus Vocumconti-
nens, qvamfuntres; necalioullo ordineeas copulans , qvam resinfeipfis
copulantur cxa&iffime. Et qvidem fono ipfo femper naturas rerum expri-
mendo, Mentibusqve praefentando. Qvod Latina xqve parum utalia
qvaecunqve praftat : qvia priorum feculorum homines, Sermonis illius qvi
ad nos transmiflus eftauthores, tamaccurati Rerumcantemplatores non
fuerunt, ut differentias omnes notarent, Verbisqve accuratisacpropriis
cxprimerent : nota & obviaexprimerepoffefatisillis fuit. Imo plurima
cafu illis enata , nulla ratione ad fignificandum hoc vel illud (etiam contra-
rium fonoeodem aut fimili , rurfumqve contrario fono rem eandem) adhi-
bita fuerunt. Hinc homonymiarunl , Synonymiarum, Paronymiarum,
Troporum, Figurarum, Periphrafium, i. e. ambiguitatum/uperfluitatum,
confufionum , plena omnia. Et qvoties accuratius de rebus loqvendum
eft , aut definiendum femper eft , & toties qvid per hoc vel iilud intelligatur
repetendumi aut inter ipfum difcurfum perpctuo excipiendum, diftin-
gvendum , limitandum ; faeptus infcite , aut fophiftice , qvam vere. Hinc
femper aut dubitatio aut falkcia fe ingerit : qvia nec fatis unqvam conceptus
a confufioneliberatur.
Hinc eft, qvod Populi Babylonem hucufopje <edificant omnes : necfemeo,
qvod agunt , & loqvuntur , uncfvamfatjs mteUigunt ; Non folirm homines
Lingvarum diverfarum , fed & ejufdem Idiomatis. Qyia dum Rebus No-
mina non per rerum naturam impofita funt , neqveSermonisufu Rerum
fundamcnta harmoniaqve mutua deteguntur : fit utqvotiesderebuscon-
K } troverfia
7 2 Lingvae univerfalu ratio.
troverfia incidit, ultrd citroqve contendentes nihil nifi verba verbis mi-
fciint. Qvia ut verba rebus exacte commenfuratanonfunt, itaformarc
cfonceptus Rebus commenfurate neqveunt. Hinceftqvodmagnoetiam
ftrepitu Doftrinarum & difputationum , vixtantillumin fapientiae ftudio
proficimus : qvia Verba loqvimur, non Res.
14 Reftatigitur, multtplicibusilliscjvadmultitudine , dijficultate , imper-
fettioneqve Lingvarum oriuntur humar* \commercii remoris & confufionibus y
remedtunrefficactus non fuperejfe^ c^vdmut concinnetur Ltngvanova y omni-
bus jam notis (1) facdior^ut fine temporis & Rerum dtfrendiodifcipojfit :
(2) fvavioryuteamdifcere&dtdiciffevolupefit: ($) perfettior, (qvantum-
qve p:r Rei naturam & noftramin hacantecaeleftiScholaimperfeftionem
licet, tampcrfecta) ut eam callere ad ipfarum Rerum intellettum valdi
profit.
if Concipimus itaqve votis Lingvam prorfus (1 ) Rationalem, nihil
in materiali& formalifuo nififignificativum (adminimosufqveapices) ha-
bentem. Cz) Anahgicam , nihil anomalum ulla in re contincntem.
( $ ) Harmmicam , nullas inter Res & rerum Conceptus difcrepantias in-
ferentem , q vippe qvx ipfo fono rerum naturas & differentias exprimeret :
eo ipfo veluti infundibulum qvoddam fapientis fafta. Qvam , ficom-
municonfenfu generis humani recipiatur, reconciliandis fibi invicem Ho-
minibus, Veritati autemrerumConceptibus foreaptiffimum medium om-
nes agnofcant & gaudeant. Tum enim demum illuminatum & Vacificum
feculum effe & dicipoterit^ cum in Rebus & Rerum conceptibus 9 & conceptuum
vehiculis Verbis* lumen & cjvies erit.
\6 Pulchrum eft qvod de Realibus Chinenfium CharaBeribus Orbino-
ftro innotuit : eos id habere commodi , yvod & diverfarum Lingvarum homi-
nibus ad fe mutuo intelligendum fervtant : ut qvorum commercio Lingva ejl
inutilis , manu colloqvi poffint. Qvodfiplacet, compendiumqvealiqvod
videtur, qvidm potius inveniendo REALI SERMONI (qvcm
omnes ex aeqvo, fcu lingva feumanuagendum fueritintelligant; necfer-
monem folum, fed conceptus, &qvodmagiseftResipfasfimul) ftudium
impendimus? Qvod longe miniis laboris (qvam monftrofi illi ultrafex
mille Chinenfium Chara&eres) reqvirat , infinito autem plus fruftus
refundat.
17 Talis hac Lingva nova , illuftrand* in oculis tJMundi modo nov$
fapienti* DEl pulcherrimum foret medium. Stupendum fanl fapientU fu&
fpecimen DEus, per Hominum Lingvam deditjam aliqvoties : fed hoc vtdetur
dxuij futurum. Primi cnim mirum eft, qvod Lingvam humanam tot
fono-
Lmgva untverfalis ratio. „ ?
fonorum formatnrem (fupra Vigin ti enim primos & fimplices , omnes ta-
men artKuJatos formare poteft) formavit. Deinde, qvod extam p u ci
S l P r iS tCrarUm ^ 1 !,' f0li earumc ^Plic a tionet;ntaVocumCl
tudo for man potuit , ut ad omnem Rerum varietatem exprimendum fuffi-
ceret. Au Xt t fofi mtraculum ftrmo , m totformas d.ffufus , ut Gen tium
id.omata numeran neqveant: excogitariqve, autcafuenafci plurcsetiam
res etiam polTunt, C Mundus ftct diutius. Wtraculorum talnen DEl JrZ
LtngvamfafitgtummmtoMctpoteru, fi Lingv^epoft tantam diffufionem &
contufionemrefund* &adun 1 tatemacharmoniamreduc 1 (mventaSono-
rum ad Res ipfas proport.one & harmonia) potcrunt. Digna profeclo res
t^Z"^^^ - hic Und Via di,aceratam Gentiumfocieta-
tem reftitui, OrbiTerrarum labium unum reddi, gloriamqve DEI tam illu-
ltr. modi exaugen, poiTe videntes. 1
13 Nwforfaneritqvifcrupulummoveat ,
ItceatJ S, cu. tamen cogitatio illa oboriatur; refpJndebo, Licae.
Idqvejuredmn.tusHom.mconcefTo (G,».z. tjtcnimcont emplatio
SSSS ?°T Um RcbUS imp ? hti ° ' Pars Dominil eft > Homini ^rca!
&Verba &ParticuIas, &rehqvaadintegrumScrmonemfUant.a1 A-
qve fi cafu enats tot Lmgvs, confufione mer* : cur non confilio & ratione,
rcfufioncqve elegant., & art.ficiofa , vel una ? Nam cur hic cafui permitta-
mus omn.a % ad rat.on.s vias revocemus n.hil ? Atqve fi Rerum Conceptus
ad Rerum ipfarumnormasemendarelicitum eft : qvidni&Lingvam, ad
emendatiores Conceptus emendatiiis exprimendum accommodare ?
Profca ° ut DEus humanam mduftriam non prohibet , mandat po-
tius , conceptus Rerum fibi formare veros ; ita nec prohibere poteft SerL-
nem de Rebus fibi formare Verum. Si modo tempus eft , q vo ( ficut pra>
i aum eft P er P^ophetas ) CONGREGANDM funt OMNES Gentes
& • LTNGUM, ut vemant & videant gloriam DEI (Tef. 66. i8 } &
MUTANDUM POPULOMJM lJiUM, u, f^lL ^Lit
cmneasNomenDomtm, colendoeumhumerouno (Sophon. a. 9 . ) u t fitDo-
m.nus Rex fuper omnem Terram+Dominus unus, & Nomen ciw mum • redt-
iatur^vetotaT^aincampefiria,8cc.(Zach. H . 9 .8cc.^ Q^ orum oraculo .
rum ea v.s eft, fore aliqvando, ut illuftriori modo ac unqvam ante Gentibus
omnibus illucefcat glona DEI. Ubi ci.m etiam CoUetlioms Lingvarum,
C^er^^ CaututTremelliusvertit, Mutationis) Lab», &uniciNo
mmn DEI, redatlionu^ve tottus Terrsemplamtitm , exprefTafiatmentio:
abfuidi
go Lingva univerfalis ratio.
abfurdi nihil eft id ita intelligi ; fore, ut qvi per diverfitatem iJngvarum
cun&arum Gentes in unitatem fidei congregavit Evangelii initio , idem fub
tempusplenariaecongregationisgentium Lingvas etiam congreget , utla-
bio ele#o , humeroqve uno , ferviant ei omncs. Qvod utrum miraculosfc
velit efficere, an co-operatione humana, non additur, nec intcrcft. Qvomo-
docunqve enim id futurum eft, opus ejus futurum eft.
2,0 De ?mdo (i qvis ^varat, qvo L ingva hxc optimi condi pojfet : duplex fe
offert. DuBu nempe aut Lingvarum jam notarum , aut Rerum ipfarum.
Prior efTet ad imitationem Zeuxis , qvi Hclenam pi&urus Virgines fibi
qvotqvot forma praeftantiores habcre potuit , adduci juffit , omniaqvein
omnibus curiose contemplatus, qvod membrum in aliqva prx aliis maximfc
vidit emincrc, idinHelenam fuam tranftulit, caqveratione abfolutiffimx
venuftatis ideam qvandam fcliciter exprcffit. Stmile aliqvid hic fieri poflet,
fiqvicqvidullaLingvapeculiariscompendii, clegantix, emphafeos, habet
(vix autem ulla tam infelix eft, qvin aliqvid fingulare prac aliis habeat) omne
id undiqvc fcledum in unam hanc harmonice rcdigeretur : ut e multis fva-
vitatibus una fieret, omnium fvavitatum eflentia qvinta.
2 1 P^fierwr tamen modus realior efi, ut Lingva nova Concinnatores Rerum
potius ipfarum duttum feqvantur : qvandoqvidem his examuffim exprimen-
dis accommodari debent omnia. Tunc enim demumHarmonia veraerit
& facilis: qvia res ipfae fenfibus omnium hominum eodem modo obviae,
omnibus eam & intelligibilem & facile imitabilcm facicnt. Cujusmodi
Lingvaefeliciterfe jampofui{fefundamentaGallorumingeniofiffimi (Mer~
fennus, & le LMaire) exiftimant: qvo non folum cum qvibusvis Orbis
terrarum incolis , fed&cumLunaribus, fiqvifunt, colloqvifepofleconfi-
dunt. Nofqve ipfiPanfophiaefundamentisinnixi , Lingvamfyerareaufi-
mtis^ qva Latindfit decuplo facilior , c/vippezb Anomaliisomnibus prorfus
libera-, & centuplo perfeBiot, qvippeomnium Rerum & Conceptuum , per
omnes differentias prompteformativa ; & millecuplo adrerum naturas> har-
monice exprimendas accommodatior , qvippe cuj us lingulx Voccs loco defini-
tionum effient , ad Rerum ipfarum numeros , menfuras , & pondera
tatta.
z z Quicqvid tamen de tlla communi dngva futurumefi , fvadendaintc-
rim videntur h<tc duo.
t Primo, ut LingvadoBa titulo crucis Chrifii fanttificata, erudittsin ufu
maneant. Hebrea qvidem & Graeca primarid propter Scripturx divinx
fontes : Latina vero q via tot ingeniorum hucusqve thefauraria.
II. Deindc, ut Lingyaf qvoqve fuat peculims fibi Gcntes, fervent &
excolant,
I
Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Status Mundi ita reformati qvalis (perandus. 8 1
excolant (qvod an lubuerit illis,qvi poft fvaviffima? illius plenum guftum fuas
barbaras & horridas non horrere non potcrunt , tempQrirelinqvimus) ut
omnis Spiritus laudet Dominum, omnesqve Lingv<e canant DEO. Poffetqve
omnium Lingvarum etiam confici ^exkon miverfale : ficut & Gramma-
tica, confvetudines formationum & eonftruftipnum fimiles ,'diverfts i con-
trarias , explicans : ad fpedandam eo magis pcr omnia ( etiam in illa ipfa
Lmgvarum confufione) diffufam DEI fapientiam.
S/atus Mundt ex ita conftitutis rebus qvalis /perari pajffit?
\ 7 Erois iiiis Chrifti, Non eft veftrumnojfe tmporavelmomenta^ fvj
V Pater.inpoteftatefua pofuit. ( A#. 1.7,) modeftixnos (in fcrutan-
dis confilii divini arcanis^drtioneri non ignorarnus : ncmpe qvam diuca
Pnter abfcondir, neq ve nobis fcu p£r prxdidiiones, feu pcr eventtim aut me-
diorum ad cvcnta difpofitionem, retegit. At vcro qvotics Operum DEI
praludia jam apparenr, & confilia in efFc&um difponi incipiunt, adeoqve in
proximis jam caufis proximi eftcthjs prxvidentur, attollere capita , circum-
ferre oculos , extendere etiamad exc ipicnda DEI donamanus , non tcmeri-
tatis, fed debitae gratitudinis, & vencrationis eft.
2 Qyidni ergo nosper patentes jam Lucis vias RcgnoTenebrarum exi-
tium , Luci autem & Veritati vi&oriam & triumphos , parari confidamus ?
Videamus tamen figillatimqvidfccundum jampofita, & ad VaticiniaPro-
phetica accommodata fundamenta , (perari polfit ? utfit unde exultemus
Domino. Sic autem cogitamus.
3 DataPanfophidverd (qvalem a divina mi/tricordia fpcramus) prodibit
Lumen verum, in qvo Rerum omnium rationes patefcent: utinmaximis &
minimis , manifcftis & occultis , nihil incognitum relintjvatur. Juxta ilJud
Chrifti: JNon eji cjvidcfvam cccultum jvodnonftfututummanifeftum;nec
abjcondxtum , qvod non fit futurum ut innotcjcat , veniat in apertum
( Luc. 8. 17.) Huncufqvefanein diem inthefaurisDEI,iV^r^, Scriptu-
Animicjite humani receffibus, mukaltt^ agnofcuntqvinova
myftcria indc qvotidie crui animadvertunt, pluraqve omnino reftarevi-
dent. Nonautemcseloilla, qveoccnltarcftant, v fervarifufpicandum eft :
qvia Libri illi huk Vit* dati funt , non futurae,, ti£ri DEus non per t) po$ &
fpecula ^iaabit , fed femetipfum lmmediate ,• fkie ad faciem videndum
L dabit.
j 2 Status (jMundi ita
dabit. Qvod fi vero typica illa hujus vira funt omnia , manifeftari ooortet
hac in vita omnia : ne fruftra e(Te data, Deusqve qvod alios facere prohibuit
ipfefeciffe, videri poffir. Qyod videlim accenf* (hic T iUic , ifthie) lumin*
fubmt>dium abdiderit , neqve candelabro publicoin ufumomnium qvi in
Mundidomo funt,expofuerit(L^. 8. 16. ScZjMatt. 5. 1 1.)
4 Jgvdm ergb verum eji , latere adhuc multa cpva ignoramus omnes , tdm
verum cjiomma iU patefatturum Dominum. Et qvidem omnia vere ; non
per opiniones & conjcfturas , fed per dete&asipfasrerumcaufas , utnon
folum qvce iilafint, cxqvibus totaMundi fabrica , totaqvc Ecclefiae com-
pages, & totn omniumfeculorum textura, conftat : fed & cur aliqvid horum
tbefle, aut alitcr qvam cfteffc, non polTit , videndo videant , qvicunqve
videbunt. Atqve turn implebitur qvod praedidhim cft , forealiqvando ut
homioes ab hominibus doccri (hoc eft, authoritaribus humanis circumduci)
deiinant, (^r. 31. 54.) incipiant vero elfe U&l9t$w (Jcff^i^) hoc
eft, folis DEI Operibus,Verbis, Inftin&ibusqve attendere, & regi : qvando
Libri DEI apcrticrunt, utqvisqvisleget , intclligat fimul. Undefietut
homincs myftcria D EI non duntaxat credant ( qvod ad bcatitudinem prio-
rum feculorum fufficiebat fccundiim illud Chrifti , Beati yvi credtderunt,
Toh.20.z9.) fed&intelligant. Qyo Iuminisaugmentoultimum feculum
augereDEusdccrevit(jf^ $2.4. Jer.^o.z^ Dan.\i.<\. Apoc.zi. ic.)
Hanc gratiam & gloriam dabit DEus fan&is fuis, ut non egeantfole vel
luna, qviaillcipfc erit in lucemfempiternam, tum cum tabernaculumfuuni
figct cum hominibus (Tftl&f* Jefa. 60.19. Apoc.i\.$.) Non qvod
defuturi funt ad Vcritatem duces, aut ejus Dodtores (qvos tunc maxime fu-
turos alibi prxdicit DEus , Jef. 50.21,22.) fed qvod non erunt qvife
hominibus y aut qvos fibi homines, conftituantduces& magiftros : qvia
folum &:unum magiftrum,Chriftum,agnofcentomnes : (LMatt. 2;. 10.)
Do&oribus autem loqvi folenne erit Samaritanicum illud : Non propter
/ermones tuos credtmus , &c. )
5 Datis Scholis univerfalibus{h.e. introdu&a HominumCulturauni-
verfaii, ut datos Libros omnes legere & intelligere doceantur) dabitur Lvitis
eoctenfio ad omnes univerfim , ut omnes d maximo ad minimum cognofcant Do*
minum (Jet\ 3 1 . $4. ) imfleaturqve Terra cognitione Jehova^ ficut mare a^vis
opertum eft ( Jef. 11.) Non hic jam erit infans ( Jel. £5 . 20. ) fedpervenient
omnis in unitatemfidei & agnitionem filii DEI \ in Virum perfeBumad menfu-
rampkna ftatura Chrifti ; nec erunt amplws ptteri. (EpheH 4. 1 $ , 1 4.)
6 Datd Sapientumconfociationeuniverfali y nonpoterit Lux deficere , pra~
$Udeturqve tenebris reditus : tumqvia LumenUniverfaletingetomnesi tum
qvia
reformati qvalis Jperandus. g *
qvia qvi illud femper in plures fpargant , deeffe non poterunt. Itafeper
omnium animos multiplicante luce ipfil, qvomodo fe fruges Terrce qvotan-
nis multiplicant : dum femen bonum ubicunqve in terram proje&um,
moxalia plura exfeproducit. Hoc eftqvod Jef. 60. pradicitur : Aper-
tateruntportatejusjugiter (v.n.) Item: Nonodcuktfoltuus ultra y &Lun*
tuanon minuetur: qvia tibi Dominuserttinlucemfempiternam, chmcomple-
buntur dies lufius tui. Populus tutts omnes eruntjufit, &c. tJMinimus erit
in mille ; & parvulus ingentemfortiffimam. Ego Jebova temporefuo ac-
celeraboiUud (v.2o,zi,22. Vide & Jef. 73.20, *i. &Jer. 30. 19, 20. &
alibi.)
7 Datd Lingva univerfali , edtjve populorum ufu receptd, fiet LMundt/s um-
verfts ejus habitatortbus pervius : ut vel per omnia cltmataperegrinari, docerc-
qve & doceri, Itceatfi cuilibeat , nuUo ampltus obfiaculo. Sienimfeomncs
mutud intdligent, erunt omnesvclutigensuna, populus unus , doiuus
una , Schoiaq ve DEI una. Ita demum patebit qvid hoc lit, Redigi totam
Terram in Campejlr a (Zach. 14. 10.) populumqve profundtoris fermonts
qvdm ut inteUigatttr, & peregrina Ungv* tn qva non efi inteUigentia (alii red-
dunt fapientia) non conjfikt ampltus (Jef. 66. 18. c. 3;. 19.) & Reddt
gentibus labtum elettum, & ficrecolligid dtfperfione Rabylontca (Gen. 1 1. 1,
7, 8.) cum readificare ceperit Jebov* Sionem , & appirere ingloria fua*
(Pfal. 102.16, 17, 19,25.)
8 Tuncenim ad hoc Sioniortumlumen acatrrent Gentes , ambulaturain
lumine ejus (Jef <So. 1, 2, 3. ) Convertenturqve ad Dominum omnes fines
terra (Pfal. 22.28.) Copiagentium accedent, ut denfie nubes convolabunt y &
veluti columb* ad fenefiras fuas ( Jef. 60. 5 . ) Populi afferent filios fuos tn ul-
nssj & filias fuas fuprabumeros portabunt (Jef.49.22.) omnesqvireliyvt
fuerint de univerfis gentibus pugnarecontralerufalem folttis veniant , utado*
rent Regem Dominumexercituum (Zach. 14. 18, zo* 21. )
9 Hoc vifo Ifraelitae nunc ad qvatuor mundi cardines difperfi,recolligent
feqvoqveutao-nofcanttenebrasfuas : &profpicere incipientes- ^varent&
ipfi JehovamDEum fuum, & Davidem Regem fuum^ (Of. 5 .) reftaurabun-
turqve& ipfi inftaurationemagna. CujusTiTO?fi foienniflima^ promiiliones
(de ultima generali folenni Judaeorum reftitutione) ubiqv^ ifl Scripturis
exftant.
10 Tum fiet , ut abolitd Monarchia Jutcdferred Lapis de monte abfciffus
■occupet totam Terram : h. e. ut ornnia Regna fiantDomininofiri & Cbrifii
ejus (Dan. 2. 35,4^. Apoc.11. 15%) Non ut nonfintReges Terrae, &
Populorum Principes ( fore enim ed$ tiuicetianvapertecolligitur^xP/^A
L 2 72, 11.
84 Status Munlt ita
72.ii. &ioi.r£,2$. & i;8. 4. Jef 49.25. & rfo. j, 10, ti, i£ f &c.
& ^z. 2. Apoc. 10. 11.) Sedut nonfintbeftiae, alios dilaniantes ac devo-
rantes 5 & belluae aliis bella inferentes , & ob via qvsq ve Jibidinis caufil pro-
tprentes, ac proculcantes; omnes vero fimul Leones manfvefatti, & inmdi-
nem gregis Chrifti redafti (Jef. 11. 7. )' Nutritii Ecclefta (Jef. 60. i 1.)
Prdfetti PactSy & exattores Juftitia, ne audiatur amplmsinTerraviolentia^
vaftatio, autcontritio (Jef. 60.17, 18.) Padentur enim qvi nuncperdunt
terram. (Apoc. 11. 18. )
11 Ita regnabit ChriAus finchoftibus, qvihadenusinhoftiummedio
regnabat: qvcmadmodum duasillas Rcgni ejus periodosaperte (Vfalmm
110. v. z. & }..) & Apoftolus (1 Cor. if. v. 24. ad 40.) docenr.
Nam tamstfi vuigo pofcerioremillam periodum (deRegnofuperinimicos,
in fcabellum ejus factos) ad vitam aeternam qvamjudicium cxtrcmumin-
choabit , cxtendant : A poftolus tamen ita id intelligi vetat, dum temporc
1II0 cvacuaturum iri ufqve aded omnem principatum & potefhcem , prxdi-
cit, utFiliumqvoqve ipfum traditurumaffirmet, Regnum DEO&Patri,
uciitDEusomnia inomnibus (Z/.24.28.) Item, ciim dicit (v.z6.)Ul-
timum immicum deftruendum fore Mortem. Rcliqvos ioitur hoftcs antc
Mortis dc ftructioncm , ncmpe in hac ip^a mortali vita, deftrui oportet : Ut
Regna CMundi ftant Domini noftri & Chnfti ejus. ( A poc. 1 r . ) Atq ve hoc
cnttcmpusi.lud, qvo rcftituctur Ifrael (Att.i.) Imo hocerit tempns re-
ftitntioms omnium. (Act. $.21.) Qvemadmodum praliguratumfuit dnte
Legcm , & fub Legc. Recepta enim eft fententia Mundo affignatwm efft
tempm triplex , Inane , Lex , Meffias. At vero qvodlibetpriorum duas
habuit periodos : qvidni&tcrtium? AnteLegem fuit Ecclefia, primoin
lnedioimpiorumCainitarum prelfa, tantum non opprefla. Illis tamtn per
diluvium ddetis, libertati reftituta fuit. Lex rurfum ab Abrahamo aaMo-
femfuit non fcripta^ Ecclefiavero fub migratwncperpetua , imo & fub prejjura
in^y£gypto: doncc fubmcrfoPharaonelibcrataLegcm accepit, Jordanern
trajecit, hoftes devicit , ®navit (qvanqvamobintervenientiapeccata
fubindcqvoqvecaftigata.) Ergo fub Mejfia dupltcem itidem experin habet
ftatum Ecclefia : alterum inter hoftes vexata, uti haclenus 5 alterum fuper hoftes
regnansctimChriftO) utijamexjpettat.
12 Undefeyvetor, utipfeqvocjvehoftiumdux& caput , Satan, captivtts
ducatur in triumphum. Qvod ita fore divina prsedicunt oracula, ut Jigctur
catena magna, includaturqve tenebrarum fuarumabyfTo, nefeduceream-
pliusqveat Gentes, totos illos ultimae acratis mille annos. (Apoc.ro. ) Qvam
catenam fore ipfam DEI noftri omnipotentiam , qva f urori Satanae capi-
ftrum
reformati qvaifs^erandus. 5.
ftrum injicietur credimus: fi tamen intelligereetiamdcturpotenti* illius
? ext£rm me , dla ' & cr ^amus fore catenam Lucts & Veritatis , fic articu-
lanmincatenxformamredac-t*, ut annulos hujus neSatan »videmi P fe fohere
«j^ qvid foret abfurdi ? Ccnh ille catenis aut cralfe ignorantis, aut falfS
dids fcienti* , eoqve errorum , Gentes haftenus vindas tencbat : o vidni
ergo jam fulgid*Lucis& Veritatisnexusilliipficarenafiant? qv* hgatus
ille intra fuarum tenebrarum abyffcm fe continere, nec mde caput pro-
ferre, necelfe habeat. Luce armat* Verkatis profecld infuperabihs vis
1 , Atave tum erit Pax univerfalis Orbi Terrarum , fubiatis undiave odus,
&odiorumcaufts,dtjftdtu mu tuts. Non enim erkinqvodiffidcant, cum
eafdem \ entates ante fe clare videbunt omnes. Nec Opinionum bivia im-
biguum agent qvenqvam , cum non ab hominibus qvi opinionibus diffident,
kd a DLO qvi vcritas eft , dodli eruntomnes. Et cum unicaillafanda
Sionis via, a qvaneftulti qvidem deerrarepomnt , in confpedu eritom-
nium. (JeJ.if.B.) Et cum indeturomnibus cor unum , &viauna, ut
timeant Dommum univerfi ( Jer.^r. „.) Tunc implcbitur qvod prx-
diclum eft, Conftaturasgentesgladiosfuos m vomeres, & lanceas fuas in falces,
& hajtas tn hgones: & non levaturam ampltus gentem contra gentem rla-
d;um, nec feexermaturosadpraUa (Jef.2.4. Mich.4.3.) & fejfurum
^vemfve jub vttefua, &> fubficufua, nemine deterrente ( Mich. 4. 1 ) Non
cnimaudieturamplmsviolentia. (Jef.6o.iS.) Vide qvoqv e >/. 6f . 2I ,
22 ' 2 ^. 2 ; n 6 °' 12 ' 1 h *> & P afl,m apud Prophetas, ubicunqvePrincipis
pacisChnihrcgnurnpacihcumfolenniterdefcribitur.
t 4 SicimpicbuurChrifttdeunoOvih&unoPaftorepromifTio: convocatu
^g^»mt.m mLcon ^
Tlvnqve fecuium vere aureum, piusavam Sakmonicum: ciim hominesad
fanamreverfi mcntcm bclluinamdedifcentvitam, vivereqveincipient , &
ftudebunt, ut homines,vitamrationaIem,fpiritu a lem, divinam. Hoc modo
lehxentclaufulaomnium antegrefTarum calamitatum : abibitqvefabulain
ventatem , Phxmcem d conflagratione renafci pulchnorem : cum poft tot
tundta diffidia , q vibus pene conflagravit Ecclefia, & Mundus, facies nova
redibit candididor nive , & c . Cum tffamet Ecclefia mirabitur deferta
Jua , Jotttudmesqve ac rumas fuas , tam mirabiliter reparatas ( lef.
4?. i?,&c.) r \>
15 Hocerit Sabbathum Ecciefia , feptima mundi atas : in ava poft fex
mtUeannorumcontinuoslabores, fudores , Mias , clades , r^;^r C /*fo*r,
*nt#iv*m beate t^£temitatis Oftava intonet. Atqve tum intelligemus
L 5 Petri
Z6 Statns Lfrtundi ita reformati qvalis fierandus.
Petri verba, terminumMundiluijusnonalianotadcfignantis, qvdmqvod
apud Dominum unus dies fint mille anni , & mtUe anni dies unus. z Petr. 5 . g .
Nempe qvemadmodum opus Creaturas formandi diebus fexpera&um eft,
& feptima fuperaddita dies qvietis , ita formandi Ecclefiam opus fex mtlle
annis proceffurum , feptimum vero millenarium qvietts , contemplationis^
benediclionisqve & gaudii, additum iri. Ubi fabbathumexfabbathocele-
brabitur, ut veniens omniscnroadoret coram Domino. (Jef. 66. 2 $. ) Be-
nedi&io autem habitabit in medio Terrae (Jef. 19.24,2^.) Ubi enim
Ecclefia tota cantabit, Ecceqvdm bonum & qvdmjucundum habttarefratresin
unum, &c. Ibi Dominrn mandabtt benedifttonem & vttam , ufave in feculum
16 Ita celcbrabit Agnus nuptiasfuascum Sponfa fua in hortofuo, fluente
aromatibus, dicens, Ventmhortttmmeum foror meafponfa! Mifcui myrrham
meam eum aromattbus meis. Comedi favum meum cum melle meo : & btbt
vtnummeumcumlallemeo. Comedtte amici , &btbite, & inebriamini 7 Scc.
(Cant.4. & f.)
17 Incbriarinosjamnunc dicet aliqvis , aut fomniarc. Sedutinamqvi
fic inebriarc parat amicos fuos, & qvi dilc&o luo dat fomnum (Pfal. 1 27. 4.)
torrcnte voluptatum fuarum omnes homines fic jam inebriaret I (Pfal. Hg,
9, 10. ) omnibusqve ejusmodi fomnia, qvibus nihil nifi Chriftum, Grlum,
communem falutem, mutuam dilc&ioncm & xdificationem , illudqve a
mifera peccati fervitute Sabbathumfomnient , immittere dignetur ! Certe
etiam Propheta , ciim fubtriftifTimoEcclefiaeftatuamoeniHima taecilliprae-
diceret, fomniare vifus eft, fibi & aliis : ideoqve addidit , ^vafi fomne
evtgtlavi, & ecce fomnus meus dulcis mihi 1 ( Jer. 31.23,24,25,26.)
C a p. XXI.
Res tam optatas in effeffum deducendi reqvifita fiptem.
iAm ergd qvid ex fande defiderata univerfali illa Reformatione feqvi
pofie fpes fit , non ignari , de confiliis in effettum deducendis merito fufcipien-
dam exiftimabimus curam: ut bonitatis DEI reperiamur adminiftri.
2 Adqvamremopuserit,
L Animo ingentis fiducia pleno.
I I. Invocatione DEI ardtntiffimd.
III. Induftria & labore mdifejfe ali^vam multorumfaptentum Virorum.
IV. Favore
/ 1
Ad Lucem Orbi accendendam retjvifita fepttm. %y
I V. Favore Magnatum.
V. In laboribus Prudentid & ordine certo.
I V L Qvicyvid elaboratum fuerit ufu mox alicubi incboatione.
VII. Dehinc autem prudenti & continud ab aliu in alios , ad deftderatam
ufjve Univerfalitatem y diduttione.
Deqvibus fingulis plufculumaliqvid monebimus.
3 Et primum qvidem ad Negotia magna opns ejfe animo magno , & ratio
di&at, ex exempla ipfius divinae praxeos oftcndunt. PJurimumenim pro-
deft ad omnia negotia intrepidus animi vigor. Nihil inexpugnabile audenti-
bus , nihil fatis munitum contra animofos , inqvit Plutarchus. Seneca vero :
Multumadinventionem attulit, qvisqvis inveniri poffe Jperavit. Hinc DEus
ipfe qvoties ad extraordinarium aliqvodilluftrefacinuscertas vocabatpcr-
fonas, illisqvo confilii fui demandabat exeqvutionem , nihil aeqveacma-
gnam fidem reqvirere, pufillanimitatem verd increpare, folitus fuit. Qvem-
admodum ex iis qvx circa vocationem CMofts, Gedeonis, Jeremue, /Ipoftolo-
rum.Scc. gefta funt, patet. Inde Chriftus res qvascunqve vere bonas i
DEOpetentes, &qva»rentcs,adfiduciamerigens, Credite tantum, inqvit,
& fiet vobis : Omma enim pojfibilia funt credenti.
4 Nos ergo in prxfenti negotio (qvod utiqve majus efle qvam nos qvi id
attentamus, lubenter a^nofcimus) qva: in boni fucceflusfiduciameri<*ere
poflunt, hxc funt. Primo, auxilii di vini fpes indubia. Secund^ bonorum
hominum publicus, qvcm nobis pollicemur, favor. Tertib, negotii ipfius,
tam bono fundamcnto jam nixi, facilitas.
f Qvod primum attinct, totum hoc qvod molimur, qvantum qvantum
eft , eft i es gloriam DEI & Rcgni ejus amplificationem concernens. De
clfe itaq ve huic tam parum pofle credendus cft DEus, qvam nega.re feipfum :
etiamfi forte hoc nobiscxtraordinaria revelatione & mandato non inftructis,
in incerto fit, utrtim noftra ope in efFedum promotavelittantadefideria,'
an alios(noftro etiam exemplo & monitis excitatos) negotio huic deftinaritl
Longe vero magis,fi voluntatis fuae certa nobisindicia faceredignatur Deus.
UtriufqvehabemusexcmplainDavide, Salomone, aliisqvefan&is. David
operam fuam DEO in erigendo Templo offerebat : fed qvam curam filio
Salomoni transfignare juffus fuit. Nihilominus tamen moliricumcon-
ceptum opus noti prohibuit DEus : approbata potiiis vehementer voJun-
tate tam pia , de colligendisneceflariis ut folicitiflimus eflet occafiones fub-
miniftrabat. Qvam igitur certum eft, Res infigniter bonas aliundevenire
ttonpojfe, qvdm abiUoperenmfonte^ undeomniumbonarumcogitationum &
tftionum rivuli fluunt : tam ccrtum eft , DEum opera fua deferere
non
Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
g g Ad Lucem Orbi accendendam
non folerc , nifi deferantur ab illis , per qvorum manus ea adminiftrata
voluit.
6 Cuicunqve igitur fententia ftat caufam agere DEI , nec illi fermones
pro DEO defunt, tam fortiter agat, licet, ut Elihu (Job. j 5 * 6. & 3 6. i.)
Alibi humiks & modeflos effe nos decet , in caufia DEI animrts reqviritur fir-
mus , & non cedens. Eltzjteus promovendi gloriam DEI zelo aufus fuit
petere duplurn Spiritus E!i#, rem fane (vel ipfius Btias teftimonio) magnam,
& tamcn obtinuit: ufijve adeo nulla potefl ergamijiricordtam DEItanta ejjc
fducia , (jvin bonitas & potentia ejrts exubcret. Nttllas habet metas Divina
humanis coopcrans virtus. Sit *vi invocet ; ertt cjvi cxaudiat. Sit cjvi petat,
ent t/vidct. Stt fvipulfit, erit qvi apertat. Stt fvtqvterat , erit qvttnvenien-
da ojferat. Majora deliderantibus ( dummodo illa fccundum voluntatem
cjus lint , gloriofa i!!i falutaria hominibus) majora negare non poterit, qvia
feiplum negare non potcft. Aperi tanthmostuum, & implebo illud, inqvit
ipfemet (Pfial.Zi. n.) Mttuant crgo dtfcri faftuofi liabylonisxdifica-
torcs, qvi fibi Caelum vcrfiis turres, invito DEOfabricant ;nonautem hu-
miles Sionis ftru&ores. Nam in caulanetam borta defpondcantanimos ?
Nihilne jam amplius verba illa: Ite in Mundurn univerfumprtedicate omm
creaturx : Ego vobtscum fiumufijvc adconfiummationem ficuli , potcrunt ?
Nempeqvibus nonfolis Apoftolis, in Munduin tunc cxituris, prxfcntiam
fuam promifit , fed fuisomnibus continuo , ufqvead finem mundi. Ergo
nobisetiam, in qvosfinesfeculorum devencrunt.
7 Sednec ejt cur hominum favorem dejfieremus : cjiiatjvodagimus in nullius
hominis faudem , omnibus in bonum direUum eji. Ncmpe ncc Monarchiam
aliqvam humanam humanis confiliis machinamur , cui Rcgcs & populi cer-
vices fubdere * ncc Sc£tam aliq vam m Philofophia vcl Religione fundamus,
a qvafibi reliqvae timcre; nccullas novasOpiniones aut myftcria jadamus,
a qvibus rintiqvitas prxjudicium & contemptum exfpedtarc, ncccflc ha-
bcant. Scd ut omnes homines fuabonanojje , iifcjve incommunccoliatts com-
7nuni gaudto uti-frui^ velint. Et ut iibertati fiua tnvicem inftdiari dejlnentes^
omnes jitb (Jflfonarcha fummo Chnjlo , inltberoejus Regno libereregnareinci-
piant. Definant item in fictas fictndi, & odta exercere ; Artes pottus, fcien-
tias, & myfteriaythefiaurostjve fiapientitc omnes, incommune habereanimumut
inducant , eo elaborandttm fivadcmus. Non prificorum ed ratione indujtriam,
Inventa , laudes , cjvxrentes elevare , fid coronare. Uli enim altiusire non
poterant, fuograduconftituti : nospoiTumushumerisilloi^imaltiusfublati.
Vcrbo , nojlris inceptis nemintmortaltumvis paratur y neminifucus : omnibm
fua & ahena accnratius contemplandi lumen ; fiuane rctinere, an melioribus per-
mutart
nftfipa feptem. - fp.
mutare opert pretium putent, Uberh dt^kiendi arbitrium ; wktrvid deniavc
ufavam Vert&Bonteftmcommunesufus transfirendi,modm,offertur. ld ergo
dum agimus , cujus meromur Odlum? Cur non omttftim pottus nbbis
commutjemfavorem^auxfliajvof^polliteamur ? Auverepotefl fbem, q-vbd
Mundumataxtarumfuarumnmfrirfuiadei effctenacem, tvmadmittaime-
Itoraft offerantur, bocargumento eognofcimus, qv£d qvicqridofrerturno-
vum, commodumaliqvodpromittens, id fibicommendaripatitur, etiam
fuco aliqvo velatum. Qvidni ergd fi vera bona vere fibi oftendi , vi-
deat ?
8 7and*m ab ipia etiam negOtit hujus facilitate, fi cum DEO & ratione
tulcjpiatur fpes bonaconcipf poteft : tumqviap!urcsidcmjama*unt, St
ipfc Mundus fenfim fein ir*Aiy > m«-/*r difponit; tum qviaconfiliaDEus
oftert plana admodum , & pervia. Haec inqvam nullo modo periculrfj
autcuiqvaminvifa (qvae cxfecutionem aut occultam , autfubtilem , autlu'
brk-am , aut difficilem & pcriculofam , reqvirant) fed qvaeoalpabili fcopo
palpabiha oftendunt & adaptant media , dum hsccfiepatet, qvidreftarc
potcft nifi velle, & invocato DEO manum admovere ?
9 Dixinamqve (fecundo loco) ardentifftmd DEI invocatione opus efe •
cum opus hoc tantum fit, ut nifi fubveniat DEus ipfe , ipfeqve agat & pfera-
gar, fruftra Mundus univerfus vires & fapientiam confcrat. %rbuenim
TerrarumtUtuseftavifundaviteum (Pfal. 24.) Reformationem ejus DEO
mvtto, aut mconfutto, aut nonjubente, tentareepvts audebit* orandus itaqve
eft DEus, utipfe mittat Spiritum fuum S. ex altis,ut corrigantur femitae illo-
rum qvi in terris habitant, & qvaefibiplaccntuthominesedoctiGpientia
ferventur. Cujus rei qvia habemus promhTioneS cert.as , propter Sion non
tacendumeft, &propterHierufakmmnfviefcendum: donec prodeat ut thlcn-
dorjuftitia ejus, & falus ejus ut lampas ardeat. Donec videant ^entesjuftitiam
DEI, &omnes Regesgloriamejus. (Jef.fo.i, z, 7.)
10 Qvia vero DEus qvod ordinarieagit, perordinariaagitmedia , poft
invocatam caleftem opem Humana cpjoavc circun$ettari Auxilia oportet.
Ubi vel primario reqviruntur Befeleeles &Aholiabt : viri fcilicetqvos Do-
minus Spiritu intelligentiae implevit, ad fapientiae vias accurate obfervan-
(km , excogitandumqvefolerter qvicqvid afTabre^fieri poteft ; & qvi qvod
DElraunerepoITunt, &fciunt, velintetiam, hboribustamfan&ispro <Wo-
ria DEI, Ecclcfiaeqve & humani generis falute ♦ fefe devovere totos. Qvales
fi ubiubi Gentium videre eft , tanqvam caelitusfubmiffbs , exfertoqve digito
DEI moaftratos (etiamfi non hominatim utoHm Beteleel cv Aholiab yocati
Fuere,£xw(.3i. 4.) agnofciyoporteti ,
' • M 11 Et
?o Ad Lucem Orbi accendendam
1 1 Et qvia opus eft magnum , operas mukas & divcrfas, tempusqve fpa-
tiofum reqvirens : non ab uniusalicujus folius viribus exfpedhnda funt om-
nia, fed coUigenda & feltgenda complura Ingenia, Luci & Veritati, Vaciqve &
Concordta univerfaliindagand*,fundanda?,propagand*,nata apta : demum-
qve ab illis jun&im , qvod a nemine mortalium teparatim poteft , confum-
matum aliqvid eo in genere exfpcaandum: fi manu admota feridfanftas
cum DEO operas urgere non deiiftant.
i z Et fvia reshac multii Librorum & Biblttthecarum, hominumcjve va-
riorum auxtliis , &tempore multb, nec non fuperiorum authoritate &prote-
iitone egebtt, ncceffario etiam eorum, cjvi DEI loco in terrts funt, & penesavot
authorttas eft,rertimqvegerendarumnervi, favor, benignaqve Itberaiitas, re-
(jvirentur. Privati cnim privato aufu, privatisqvefacultatibus, tantisin
rebus qvid potcrunt ? Hinc eft qvod DEus qvoties novoaliqvo ornamento
decorare voluit Ecclefiam , Heroas excitabat. Ut Tabernaculo exftruendo
<JfrTofen, cum populi Principibus, liberaliffimis fpontaneis oblationibus opus
fandtum fcrvidimme promoventibus : Templo exadtficando Davidem&
Salomonem, Rcgespientiffimos & fapientiffimos , architetfos dedit • rur-
fumqveilli rcxdidcando Zerobabeles , Cyros, Dartos. Reformanda; item
Rehgioni Jofephatos, Jofias, Machabaos : transferendis vero facris Libris
ex Hebraeo in Graecum (ut jam antc Chrifti adventum Oraculisdivinis
praenunciatus ejus adventus innotefccret ) Vtolomeos : & fic alios ad alia.
Tandem &c ad ultimam hanc gentium ad Ecclefiam recoUeclionem promtfit
excitare Reges & Reginas , ut fint nutritiiEcclefia (Jef. 4? .) Necnonaltos,
yvt argentum fuum , & aurumfuum, conferent Domino tn decorem Domul
fua ( J cf. 60.9.) Verbo, d Magnis ad magna animari & armari conveniens
eft , qvtbus agenda funt magna : etiamfi qvandoqve DEus magna opera fua
pcrpufillos, &abhumanopraefidionudos, peragcro folcat (fi ncmo fit qv i
operamfuamoffcratDEO) utgloriaejuseofitilluftrior.
m 1 3 Quantum ad prudentiam, pars ejm practpua ertt ut h<tc omnia ( q va: fic
in communes gencns humaniufus a qvocunqve, & fub cujuscunqv-e aufpi
cus, direftione, patrocinio, parantur) qvantumpoteftinoccultoagantur fme
jtrepttu & oftentattone mundana : qvahter DEusplerumqveopera peradt
fua, ut a&aeflcpnusqvamagiczpta, pateat. Juptter tpfe tn fulmtne (ut
homo gentihs loqvitur) ante ferit , <jvdm flamma micat. Sol rtiam tacite*
ontur: nec Arboresdumcrefcuntftrepitum edunt. Et RejrnumDEInon
ventt cumobfervatione, inqvit Chriftus. Imitentur ergo Scientiarum inftau-
ratoresChnftum, cpifecttpriusqvdmdocuit: & qvi non contendebat , neqvt
clamabat, neqve audttafmt in plateis vox ejm^ donec proferret judtcium ad
vitlmatf/.
reqvifita fepttm.
vifieriam. Qvod fi parum obfervavimus ante , obfervandum erit eo accu-
ratius pofthac : utnehaecqvidem prafens (fub viae Lucisnomine) deJibera-
tio mnotefcat, praeter folos illos qvi in confiliorumpartemadfcifcuntur.
Ideo maxime, qvia meletematahaec inchoata foliim, tantaercirudimenta
pnma, publico theatro indigna adhuc funt.
14 Detnde, atturis hac opera erit danda 9 ut apvod tanqvam commune bonum
agunt, non folitm infetak >Jit , fednec cuiqvam al ter , (fi innote'cant moli-
mipa, nec enimlaterefempcr poterunt) vtdmpoffit. Tam fcilicetdire<5te
Jcopus communis felutis proponendus, tamqve conditionibus a?qvis omnia
ad Uhm difponcnda &urgenda erunt, ut totum qvod h?c agitur (ineom-
niumhorr.irium prajudicio effeappareat : ut neipfaqvidcminiqvitasqvod
carpat inveniat.
lf Tertia prudentU pars erit, ut cjvicuncjve in elaborandis fapicntia difi
fundtnda infiruntentts operam conftrre volutrtnt , Apes potius imitentur &
jFotmtcas, <$vdm Mufias & Aramas \ qvarum ilke & iUa^in communela-
borant, haein yagrm, qvalihtt fuaeprivatim venationiintenta. CoJJegiali-
tcr itaovc potius agant Viri dofti , publicorum profe&uum avidi , qvam
difperfim : aut ccrte cum rtfpcdu pcrpetuoad feinviccm , &operasfuas.
Ncmpe qvia airolicndis tot & tantis llJis Stfypheis faxts, qvibus ubiqve
adhucobviijmoJcfte, & fruftra gerius Humanu iatigatur, pluriumcon-
jund^reqvirrntur vires ; junganturergo. Et qvia"q vod fcmcJpofitum
eftmovcri, denuoqveturbari, non oportet* attendant ergoaliiadalios : ut
ncmo fadis, f dfacicndis, operam fuam occupet ; donec jam huic jam iiJi
faxo fuus qvieti rc mmodus locus repertus; jamhic, jam illeclivusfupera-
tus,- jamhar, jamilla?falebraefub!atio; jamhaec, jam illa confufio in ordi-
nem reda&a fuprit. Et qvicqvid fic feliciter £ qvocunqve expeditum fue-
rit,adjic;iaturper^dorum cumulo, utanemine adum aginecefium fit, fed
agcndis & peificiendis tantum omnium & fingulorum invigilet mdu-
ltria.
16 Qvarto^ in conflituendis Reformationis univerfie medits , bonumertt'
firvari ordimm tllumcjvem fofmmus ; ut anteomniaiMethodibeneficiore-
iormcntur Libri : mox LibiorLm bencficio SchcU ; dehinc Scholarum
univnfales Ephori coJlegialiter jungendi : tandem conftituenda Lingva
Univerfalis.
2 7 gvantum ad Ltbrorum elabcrationem, incipiendum erit velab illis <jvi
majorts, velab tlltsyvi cekriorts ujitsjunt. Si prius placeat, Panjophta trit
A & £ ; qvia dum qvicqvicj fciri potcft, ac debet, in ordincm verum
lucidum , perpetuumqve digerit , co iplq & fibi & aliis Libris metas ponit,
M z limites
?i Ad Luetm Orbi accendcndam
limites circumfcribit , menfuras miniftrat , amabilitatem (ut finismediis
folet) conoiliatw Si vero priusagendafuntilla, qvorum praxis inchoari
•poflit priite, mfyUn\dim<eritd' LibeU.it mfimit , Infarftta &• Puerttue humana
fotmatotiti.> i Ita enim * furidamentis procedi poterit , per iricrementa , ad
faftigia : a prxcognitione rerum.generali&: confufa , per experimenta parti»
culana & certa , ad intclle&om abftracT:um : h. e. ab Eruditione , per Expe-
rientiam, ad Sapicntiam. Qvanqvam qvia omnium ad omniaplenusefle
debet refpectus/, vix qvidqvaro eorumperficipoterit fineahis: conftlium-
^vetandemviderentroptimum y nihtl mpublicum cmttti, nifi omnibus ad propo-
fitamfknitudinem,a^vilibrium' i harmoniamqvereduilu.
1 8 De Lmgva univetfali peettliariter monenda funt duo. Primum, ut n«
conftitui tcntetur ante Punfophiam abfolutam , faltem in rerum generibus,
Ideis, & proprietatibus, re<ftc deprchenfis. Nec enim realis nifi rebus
undiqve parallele adaptata } efle poterit : nec vero adaptari , nifi poftqvam
tenith omnium bafes , ad infvicem ordo , ligamentaqve mutua , examuflim
• patUerint. Secundo\ 01 nemo folus unus eam excogitare tentet : fed curam
hanc Collegio fapientum relinqvat. Pofletalioqvi fieri, ut tam elegantis
rei defiderio plurcs ingeniofi eam aggrediantlir , atqve tum impoflibile erit,
q vin I ioc & illud aliis aliter videatur . Qvodfi qvilibet fuis inventis infiftere
•yelferf •»*#• una nova Lingvaflitres habebimus , confuftonemepve nontoUemus,
ftd dttgeVtmus. Cogifare qvidem plures qvicqvid ad rem hanc facit nihil
"prohibet, modonimlinretoti Mund0communidecretorieagarit:fed qvic-
qvid uti1einciderit(feu extoto, feuexparte) confignent, communiqve
tandem detcrmmationi (qvae fuo tempore fiet) relinqvant.
• io Dixi etiam Reformationit mitiumefe faoitndum vcrum-& reale , ubi-
nbNocotum\ tam Lthvorum, cjvdm Scholarum & CoUegiirtfbtElu. Non
eninl femperdcagendoconfultaridum , agendum etiamdt , tam<frfi tmtio
non omriiaexqvifitaefle pofllnt :'■ Satiusefideficerein^vibmddm,^vdmm-
termittert omnia. Nam primo & Natura , & naturae imitatrix Ars , & cor-
ruptae naturae reformatrix Gratia, qvanqvam opera perfe&a intendunt,
a rudimentis tamen femper incipiunt : qviarebusqvxfiuntaliternon eve-
nit, qvamutaprincipiisfurgant, & periricremenfa ad perftdtionem fuam
t Incend,um omnei ftimiilaincipit, tum occupatfomltem, mox
trabes, dein domum, dehincvicum, tandemurbcm. Chriftus autem Do-
minus nofter Do&rinam fuam Igni comparavit : fpargereqve eam cepit
primum inter fuos , in ApoftolorumCollegio: tumeos qvxaudifientin
tenebns, dicere juffit in luminei &qVodinaurem, pi^dicarefiipertefta.
(SJMatt. 10.27. ) DemdQConfihumqvtdatytxemjflopotiitsdaredebetqvdm
verbox
reqvifita feptem. j ^
verbo ; aut eerte non verbo fineexemplo : alioqvin erit inutilc. Cumqve fic
qvod aliis fvadet ipfe facit, non folum apud alios fidem facilius & meretur &
invenit^unitationemqvepromptiusimpetrat: fed &confiliafuaperficiendi
occafionem oancifcitur. DEO qvippe foliproprium efi y adpravtfas ab atcrno
IdeasperfcttaedereOpera: (ideoqvedefoloillodicipotuit , Et vidit cuntta
yvafecerat> & eccefuerunt valdi bona,Gen. i. j i.) Homo dtim agit, difcit :
qviatum ideas,tumideatafua,non nifigradatim & incipit& perficit : Ten-
tent ergo Reformatores confiliorum fuorum praxin ipfi primi : atqve fi pro-
ccdere videbunt infallibiliter, tutius cam commendarepoteruntMundo .
fin , emeudare ac perficere. Mcdicamenta nova nemo facile admittit : ad-
mitritnon invitus, fi confvetumelogium adfn,Probatumefi.
zo Ergo Libri didactici qvicunqve elaborantur, mox ad ufum adhibcan-
tur ; ut num revera facilius qvam ha&enus fcientiam inftillent, reipfa pateat.
Atqvcfi experimentum in uno&alteroprocedet, incipiatcorundem ufus
publicus in Schola aliqva publica : tumin Schoiispluribus,&c. Talchoc
praxeos & uftis initium meritd apudillos ftet , apud qvos , & qvorum ope,
hxc Eruditionis fubfidia parata fuerint : Tum qvia ordinata charitas a fe ip r a
incipir,tum ad fiduciam addendam imi taturis : & deniqve qvia j uftum eft, ut
qvifementisfaciunt primitias, primitias cojligantrneftis.
r zi Similiter Colleginm Lucis incbvari poterit abuno&altero, myfterii
Lucis confcio : non utfibialiqvid pntaliis fumant, fcd ut aliisex,emplum
monftrcnt. Initium enim ab aliq.vibus faciendum eft: curn & numerus
omnis,inqvamcunqvcmuItitudinemdiiFundendus, ab Unitateincipiat,&
perBinariumadTernarium afLcndat, & fic confeqventer : qvalibet unitatc,
fui & totius refpe&u aeqvalem perfecbonem obtinente. Collegium ergo hoc
Univerfak vd ipfi Libromm UniverfaliumElaboratow, cumPromotortbw
& Patronis fuu, repmefmtarepoterunt^ doneaDEmform^IitertUudconfiituet^
di y Iegibusqwe coliigamli, fubminiftraverit occafiones*
%z Rebus fic ex voto uno aliq vo in loco , Domo, Urbe, Gente, confti-
tut is, proximum erit dt lumine hoc qvaspja vcrfum extcndendo cogitare. L ucis
qvippe hjecNacura eft y ut fe ditfundat ; imd omnis bQni naturafui commu>-
nifativa eft. Hmc Ghriftus , qvanqvam fe primarid ad domum Ifra^
nnifuro cflfe diceret, edqve Legatos fuo^pfimumcrpijTos in vias Gentium
abire, & m ckvitates Sainarttanorum intrare, prohiberet (Matt. 10.5:) pofied
tamen & Samaritanispradicavit + prtdtcaricjve jujfit , &ireinuniverfum
Mundum> ac pradicare Evangelium omni creatura. Qvod obfervantes Apo-
-ftolii dfbitores fc efle& Graari* &;Barkar#,&piefmbu$ & iflfipisn tibys dicli-
tabant , & de gente in gentem tranfeun Jo praedicare Chrift um gaudcbant.
M 3 Sed
^ 4, Ad Lucem Orbi accendendam
Scd & ipfe GentilisSeneca, feideo dijcere, ut tramfunderet in alios, contefiatus
ejt\ negans fe vellejapientiam , (i cdcondttione detur ut eam fivi fervaret , nec
communicaret. Qvam boni naturam fi etiam qvi fucata bona poffident,
imitantur (utqvi fe&asfundant; qvidniilliqvibusDEusverosveraeLucis
radios, eosqvc qvaqva verfum refle&endi modos, revelat ?
23 Qvomodo autem ? Ordtne utt^ve aliqvo. Nempe qvemadmodum
Chriftusturbam ingentemfaturaturus, julfuprimo ut pcrareolas difcumbe-
rentcenteni : & tum pancsfra^endodiftribucns, difcipulis dabat; hiautem
fibi proximis , &illirurlumaliis, donecncmo fupercflet tamremotus, cui
non fua obtinceret portio: itafaciendum hic videtur. Reformet o^visapjt
ad Lumen DEI primo Jeipfum; tumjuos, utftbi proximos ; mox altialiostn-
vttent , non nimium dtjiantes (ex. gr. ejusdem Keligionisconfortes: ) turn
alws i/^tfr/tfr^qvemidmoJum Simon &Andreas focios,qvi crantin proxi-
ma navi , ad felicis capturx partu ipationem invitarunt) donecomnes Chri-
Jliani redt^antur in confenfum 0- harmoniam\ potenter demum oppugnaturt
denfiores ittas extra Ecclefiam tenebras. Atqvc tum ofFerenda erit haec Lux
DEI ante oculos Mahumedanis, utpote nobis prx Judxis & Paganis vicinio-
ribus: qvippe qvi Chriftum Prophctoe nomincagnofcunt , & venerantur.
Hinc ad Gentes Paganas ibitur : qvae qvia Chriftum ignorant , tantum ab
cjus odio qvantum ab amore abfunt. Ultimi erunt profcfli ejus hoftes,
Judaei; qvos ip'a Gentium converfarum plcnitudinead zelum iriconcita-
tum Scriptura prxnunciat : utcirculusmifcricordiae DEI a qvibus orfus, in
eofdem definat.
24 Si cjvaratur , ad Gentes barbaras , cjvarum Lingvas ignoramus , qvo-
modb penetrabtmus* Veritatis lucemcjvomodotllis ofiendemnsl Apoftoli Jecum
habebant clavem, aures& cordahominumrejerantem binam, Lingvarum do-
num, & Mtraculorum potefiatem : tjvtd nos ? Kefp.|Si nobis non deentanimus
ferviendi Chriftoad amplificandum ejus Regnum,non decrunt Chrifto me-
dia & modi , qvibus fervis fuis fidem faciat : ficut fcriptum eft , Itttprofetli
pradtcaverunt ubicjve y Domino cooperante & fermonem eorum confirmantc
fubfeqventibus fignis. Ad referandum,inqvam, humanos fenfus, fat clavis
nobis erit, deprehcnfa Principtorum cognofcendi Natura, Scriptura* omntstyvt
humana Confcienti* , PANHARMONIA ; ad perftringendum fulgoris
inltar mentisoculos , captivandofqve fub veritatis obfeqvium fenfusomnes,
per fe fatis potens, fi perfatisclaramluceminconfpeduponaturomnium
hominum.
z f Sed qvomodh poterit Mentibus f cjvarum ignoramusLingvas ? R.efp. Red-
det Donuous,%eramus,labium unum omnibus, ut nosincelligamus omnes :
kkmm
reqvifita feptem. f
labium dico iBudelec-ium qvod medtanttbn Rebus ipfis facile doceri avean*
Omnes. Qvod h tamen ad dandum Barbaris Sapienti Aarmonic* euftum
pnmum vulganum Lingvarum ufu aliqvo opuseft , dtfcantnoflrattumrli-
^tpercomrnerctaexternacumBarbartsLingvas eorum. Aut ft gentes tUtfub
poteflatenoflrafunt, affumantur pueri tUorum , bfuijam gnartJvdm maximo
numero, doceantm ^ve Lingyam noflram, & R erum harmonias : confirmattave
dimtttantur, Gentu juafuturi Apofloli. 7
z6 Daturtamen i et.am aliud medium : ut prseteritis ctiam Lingvis mi-
norumGent.um , Lingva nova cum Rebus doceatur per Lingvas commumo-
res , plurtbus genttbus receptas. Uteftper Europam Lattna, per Afiam&
Afheam Arabtca. Qyod enim Latine fcribitur, cmnium Europsarura
genttum homines mtelligere , & fi operzvideturpretiumin fuasLincvas
transferre, poflunt. Simthterqvod Arabicefcriptum, Afiani omnes p?nc,
Afncam complures pcpuh. Ipfa Janua Rerum ( five Metaphyfica Panfol
phtca) ad veras umverfalss Harmonta leges conftttuta , & in omntbus HnJvis
ftcedtta, utpagtnapagtnx, Itnealtncx, verbumverbo refbondeat , tnfundtbu-
lum efjepotertt , cjvo & Lingvacjvtvis benefcio cujusvis addifct , & Liwvaz
novafundamentum cum Rerum ipfarumfundamento perctpipoffint.
27 Dicetqvis, Operofumidvtdetur : Refp. Videturmagis qvameft, fi
ratione rem aggredtamur urgeamusqve ferio. Scd & qvamvis fit magnae
prorfus mohs : longe tamen majm eft ejvafimm indebonum, utadducantur
fratresnoftrtDomtno , de cuntits Gentibus ( j e f. 66 . 1Q .) Fratres inqvam
noftri , pro qvtbus animas etiam noftras , nedum laboris aliqvid , poncre dc-
bemus (i Joh. 3.16.) r
28 Ctfedia proportionata effe oportet fini ftto ; nec ut magnum aliqvid
paryo conftet, reqvirendum. Meflis multa operarios pofcit multos, falces
™ u ™>™ rre * m ulta, tempus etiamjuftum. Sitergoultimahscmundi
Meflis (Gentiumomnmm in Ecclefiae horreum recolle&io ) multa: fita-
menoperarn, CoUega Lucis , multiqvoqvefuerint, &zelotx,&muJtae
acutaeqveinmanueorum (lnftrumentorum harmonicorum) falces, &de-
bita cujusqveloco fuodiligentia, fieri poteritopeDEI, qvod tempore meffis
frumentaceae Regionibus fien videmus : ut intra paucos dies demeflos videre
fit campos , & referta horrea , & expleta Agricolarum defideria. Et qvem-
admodum in Urbe magna, fi ante folemnitatem aliqvam qvisq ve Pater fami-
lias fuam domum, & ad eam fpeaantem platea? partem, everri curet, eadem
die tota Urbs expurgata & nitens fpedari folet : Ita fi qvisqvelumine divino
tin&usinterfuos , & proximos , officium faciat , qvod nunc viderenufqvam
eft , aut vix ubiqve incipiet confpici, deferta mutata in hortosDEl, qvemad-
modum divina praedicunt oracula. q a Pt
A d Patrem hminum
Cap. XXII.
jfd Tairem luminum pro ultima Humani generis illu-
minatione vota.
AD te, 6 Pater Luminum, tandem converfi omnes humillimc oramus,
miferci c Omnium noftrum ! Illumina lucernam noftram , illumina
tenebrasnoftras! (Pfal. 18. 29. )
Tcnebrae enim hucufqve operiuntTerram, & caligopopulos : Sedtu
exorcrefuprrjerufalem, 6 [ehova, ut videatur gloria tua ! (Jef6o. i,z.)
Tcrra per fe uc ab initio , ita nunc & femper, nihil eft nifi res vacua & inanis,
tenebrarum reccptaculum perpetuum. Sed tuqvi dixifti, Fiat Lux, &
fa&a fuit Lux : jube nunc qvoqvc e tenebris fplendefcere Lumcn in cordi-
bus noftris ( z Cor.4.6.) Viximus eatcnusin lucecrepcra , qvaepropter
1 cncbrarum mixturam neqve dics cft , ncqve nox. Fac jam qvod promi-
fifti, ut fub tJMundi vejperam fiatLux (Zach. 14.7.) 6 cxoriatur nobis
dies , qvae occafum nefciat ! & Lux, in qvam nihil jurisfitTenebrarum
rcgno ! & a cujus fulgore ipfc Tcncbrarum Princcps trepidans fugiatin
abyflum fuam!
OPaterSpirituum, oDEusomniscarnis, Cujus oculifuntfuperomnes
filios Adam, qvi vides cxcitatem noftram miferere noftri ! ut videamus nos
te qvoq vc, a qvo, per qvem, & in qvo funt omnia, nos etiam. O inveniant
Te, qvcm omncsqvaerunt, ctiam qvi qvxrerc nefciunt ! o Lux invifibilis,
tribue nobis vifum qvi te videat ! 6 Lumen aeternum, Colluftra mentes no-
ftras ad aetcruitatisconfortiumcreatas, utteintclligant&diligant: Num
cnimTenebr^laudabuntTe, luxaetcrna? 6 exporrige, exporrige radios
tuos, & potcnter difcute omnes caligines noftras ! utcscutire, oberrare,
palparc, in fcrobes ruerc, definant qvosadparticipationcm Lucis& vitx
crcafti. Sinon creaflfesnos Domine, noneflemus: curigiturqvos ad vitam
creafti, ad interitum relabi pateris ? Oculituimillieslucidioresfunt fole,
intuentes ctiam profundum abyffi : cur ergo nobis, qvos ad imaginem Tui
creafti, non etiam oculos das lucidos, qvi etiam nihilitatisfuxinfeipfis
abyffum , in Te autem eflentiae fux fontem , videant ? O Verbum qvod ab
initio dixifti, FiatLux, edicnunc cthm Fiat Lux ! & fa&aerit Lux.
AdTeclimatMundusfenefcens, ut qviilluminabasjuventutemfuam,
ne defpicias fene&utem fuam] fed jubilarefaciasolTafua, &revivifcereut
Aqvilx
Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
fro Orbts illumlnatiom vota. 97
Aqvilae juventutem fuam. O DEus omnium populorum, daomnibus
populis agnofccre Vocem tubae tuoe, & ambularein Lumine tuo, ( Pfal. 89.
I f, 1 6. ) 0 Pater nofier qvi es in Cdis , fanBificetur Nomen tuumjam in toto
XJMundo ! Adveniatjam Regnum tuum toti Mundo ! Fiatjam Voluntas tua>
ficut in toto Calo ita in tota Terra ! Per totam 6 Domine Europam , per to -
tam Afiam, per totam Africam, per totam Americam, per totam Magellani-
cam , perqve omneslnfulasmaris, fan<5tificeturNomen Tuum , adveniat
Regnum tuum, fiat Voluntas tua ! Imple 6 DEusTerram cognitione tui,
ficut mareaqvisoppletumeft , ut Tibi jubilettotaTerra. Excitahomi^
nes qvi Voluntatem tuam fcribant in Libros : fed qvosTuipfeinfcribas
cordibus hominum. Facut ubiqvegentiumsperiantur SchoU, filiorum
Tuorum cnutritoriaj Et ipfetuerige Scholam tuam in cordibusomnium
hominum. Excita SpiritumSapientum toto Orbe, ut confpirentinlau-
dem Tuam : fcd ipfe tuPrafidem age chorielcclorumTuorum ! Rcdde
populis Labiurn elechim , ut Te cckbrcmus ore uno ! ipfeqve nos doce per
intcrioraalloqviaTua !
O Lux Muridi Jefu Chriftc fine qvo omnia funt tcncbroe , illumina
Mundum ! 6 Vitamundi, fineqvaomniafuntmortua, vivifica Mundum J
6 via, finc qva omnia funt invia, aut devia, deduc omnia qvae aberrant a Te ,
per Tc, ad Te, in bcatam xtcrnitatem tuam ! Ah Domine, fi ex nobis nd Te
clamantibus, qvaemadmodumexBartimaeoqvaeris, Qyidvultisutfaciam
vobisl millies ingeminabimus hoc unum , Ut videamus. Nubes enim
magnae& tcn ebrof ae in fi ni t a r um ignorantiarum, errorum, vanitatum, ob-
tenebrant oculos Mundi, ut Te Vcritatis & Juftitiae folem videre ncqveanr,
Tcncbris involuti fuis : qvas &: amant , & illis libcrarirecufant , qvia Iucem
non agnofcunt. Intona igitur,6 Domine, & emitte fulgura tua ! ut Lux tua
potcnter circumfulgeat omnes Saulos , ut Pauli fa&ieantin nomineTuo ad
populos & gentes, aperire oculos corurn, utconvertantur a tenebrisa d
Lucem, & de poteftatcSatanae ad DEum vivum j ut accipiant rcmiffioncm
pe&atorum,& fortem inter fan<5ios,pcr fidem qvx eft in Te (Acl;z6.)6 Don
minejcfu,facita fit, qvcmadmodum pronunciavit deTe Pater ! Parumflt
te umtts & altcrius Gentis Reparatorem efie ; Lucemgentium confiitui Te^ ut fis
falus DEI ufqveadextremum Terra (Jef. 49.6.) Emitte Angelutncum
Evangelioaeterno, qvcdevangclizeturomnipenti, & tr ib ui , & Lingvx&
popuio. ( Apoc. 14. 6. ) 6 Domine qvi dixifti, Sinite parvulos vcnire ad
me, & ne prohibete eos ! Nos tcpcrvifceramifericordiaetuae oramus, uttu
ipfe finas venire ad te parvulos Ortis tctius {^LMarc. 10.9.) Etnetibi
prohibcas adduci filios gcntium k finibus Tcrrx, ingloiiamtibioDEus
N Zebaotb,
?S Pro iUuminatione vota.
Zebaoth, in ornamentum fanazCivitatisTuaeJerufalem ! (Jef.60.9.)
Atqvefiqvifint (five ex Pharifaeis, fiveexdifcipulisTuis) qvi prohibeant,
mcrepa eos ! & ne prohiberc q vcant id, qvod gloriam tuam, & Mundi falu-
tcm concernit, Tu ipfe, 6 M undi falvator, effice ! ( Ulfatt. % i,\6. ) Soliti
funt Tc rogare Da?mones, hoftes tui, nc fibi imperarcs abire in abyfl um • &
tu iIIjs permittebasmgrediporcos (Luc. 8.31.) Nos autem fervi Tui ora-
mus, ut eos jam conjicijubeas inabyflum; abyflumqvefupcreosoccludi
£< obfignan, ut feducere amplius neqvcantgentcs ( Apcc.io.) Qvodfi
tamcn adhuc jngredi porcos Mundi hujus permittis , ut fefurorcfuo in exi-
tium agant ipfi , fiant Domine j udicia tua , qvas & ipfa funt abyfius : modo
ut homines a poteftate Satanx, qvos nunc captivos tenctad voluntatem
fuam,libercnturomnesjam. UtjamtotadomusMundiimpleaturfumo&
luccgloria:Tux ! perqve univerfamTerramcummyriadibuscircumftan-
tium Majeftatis tus thronum , alter ad altcrum clament , Sanclus , SaniJus,
SanctusDominusDEusZebaoth ! Plena eftomnislerragloridejus. (Jefi 6.
3,4.) 6hat,fiat,fanctcDEus,Fiat! Amenl Amenl Amen.
Sit nomen Domini benedi&um ex hoc nunc , & ufq ve in fecu-
lum . A Solis ortu ufqve in occafum laudabile
nomen Domini. Tfal. 1 1 3 . v. 2 . 3 .
F I N I S.
Index
r.
ii.
iii
IV.
v.
IndexCapitumhocLibellocontentorum.
\AU»/"»SapientiaDeiScbo!ameffe t Pae r
1 Vi ScholamMundthominum cul^Lldeconf l( ram efTe fe, *
Confifiontbns humanu remedia, Jvim vari* %,1™/ JJ „ g ' 4 '
m p l a ™ n^mtamcn
ConfUftombm humanis toUendis , an ruoerfo 1 /■ > ^
o/wrf ? p ag . 9 . W ? ftt*U idefie
Confufionum humanarum tenehris milur» *m
fcrutariteiemuT^
vm * L 7^t£"t xl
IX. L »™ & Tenebrarum Lulla pertetua Lu. . " ^ ,
X. VtvwLHsuavfai fen^uraliier^^TTA^T ^&M-.
XI ^*lL„S«|^ P **7.
XII. Qvomodo via Lucis ad Tenebrat ,4ft„ v b
_ ■• «««-/**■
XIV. VNIVEKSALIS LUCIS VIJS «T ,
XVIII. CoUegttuniverfaUsforma. Pag. 7 o.
XIX. LingvxUntverfalts ratio. Pag.74.
XX. S ' at ™W™*exitaconftim%reb m *valK ParT o
^ a ^ W/ — /» ^^Ulamr£^ 9 vota.
Errata Typographica.
Pai.i. §. 5. //».4. intrudendi. p.t. §-7- l - '9- vifibiles. p. 3 §. ttJif. eum.
0. 4 §.>./. i Apoftolus />. 6. §.2. /.3. corde. />. 7- §• R. >■ dolorcm, £r //7.7. id.
§. 13. /.4. deleaturi»£y/f».9.1ibcrtatcm. §. 14./. z.aliqvod. 1 1. §• 9 ■/ .i.qvippe. CT
§. 12 /. 10. qvx. />. 1 ». 6. 14. /• 3. illuminatomnem hommem venier.tcm §. if /. 4.
funes #. if. f.J. /• & Mcchanicis. />. 16. §. 8./. 4. qvum. p. §. «. /. 4 inanis,
/>. 19. §. 1. /. 3. (peculo. *, 3 1. §. 1 1. /. 2. Sphxram. p- 3f § $& /• ». coeant *«4 m
tmmh G?§ 41. /4. nifi. /.38.§.s>./.i.redcuntc. p.\o.pobli.L 3- motus. i5 probl. ioA}.
cogit. »41.5. i3./.f- incipiant. />.44§.4-/-4-alms. /1.4?. §• 7- /-4- appropinqvarcnt.
P.so.6.7 /.8 Crcaturarum. />.ci.§. 14./.?. diligimus. />.6o. §.9. /. 12. Collynum,
&€, 10/.S. Virsinco. f.o*.§.itf./.i. Mel. fttt §. 2 l, /.2. aut />.-7 1. §. 4. /.2. qvi
CT § 7 / 4 difperfa. *. 72. §• 8. //». ic. univcrfale. />.?3- $• II - /;n -7- div.na:. p.76.
f. I0 l c ooerofa /> 79. §• 17U «ftftM , illuftrimodo. />.8i.§i. fin. 4. cventuum.
tf§. ,./.9. qva:. /> 8?.§.S./.5. vcnicnt. & §. 10./.1. lutcoferrca. />. 91. §. if. fia.8.
bumanum. /.13. fublata?.
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright® 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haa;
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuesI LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright® 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag
366 K 15 [1]
Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC.
Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
366 K 15 [1]
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11